«Σοσιαλισμός ή Βαρβαρότητα»: Το δίλημμα της ανθρώπινης επιλογής
Η φράση αυτή (που αρχικά είχε χρησιμοποιηθεί από τη Ρόζα Λούξεμπουργκ, αλλά ο Καστοριάδης της έδωσε ένα εντελώς νέο, οντολογικό περιεχόμενο) συμπυκνώνει την ιδέα ότι το μέλλον της ανθρωπότητας είναι ανοιχτό και απρόβλεπτο.
Η απόρριψη της βεβαιότητας: Αν η ιστορία είχε προκαθορισμένους νόμους που οδηγούσαν νομοτελειακά στον σοσιαλισμό (όπως πίστευαν οι ορθόδοξοι μαρξιστές), τότε το δίλημμα δεν θα είχε νόημα. Ο σοσιαλισμός θα ερχόταν έτσι κι αλλιώς.
Τι σημαίνει «Βαρβαρότητα» για τον Καστοριάδη: Δεν εννοούσε απαραίτητα μια επιστροφή στην εποχή των σπηλαίων ή έναν πυρηνικό πόλεμο.
Τι σημαίνει «Βαρβαρότητα» για τον Καστοριάδη: Δεν εννοούσε απαραίτητα μια επιστροφή στην εποχή των σπηλαίων ή έναν πυρηνικό πόλεμο.
Βαρβαρότητα είναι η πλήρης απώλεια της κοινωνικής και ατομικής αυτονομίας. Είναι μια κοινωνία όπου οι άνθρωποι μετατρέπονται σε παθητικά γρανάζια ενός τεράστιου γραφειοκρατικού ή τεχνολογικού μηχανισμού, χωρίς να μπορούν να ελέγξουν τη ζωή τους.
Στην Ανατολή (ΕΣΣΔ): Η βαρβαρότητα πήρε τη μορφή του ολοκληρωτικού, αστυνομικού κράτους της κομματικής γραφειοκρατίας.
Στη Δύση: Η βαρβαρότητα παίρνει τη μορφή του σύγχρονου καπιταλισμού, όπου οι άνθρωποι ιδιωτεύουν, αποπολιτικοποιούνται και παγιδεύονται στην καταναλωτική μανία.
Το συμπέρασμα: Το μέλλον δεν είναι εγγυημένο. Ή η κοινωνία θα ξυπνήσει, θα αναλάβει την ευθύνη του εαυτού της και θα δημιουργήσει τον Σοσιαλισμό (την Αυτονομία), ή θα βυθίζεται όλο και περισσότερο στη Βαρβαρότητα (την Ετερονομία και την απάθεια).
Το «Κοινωνικό Φαντασιακό» και η Καταναλωτική Μανία
Για να καταλάβουμε πώς ο Καστοριάδης εξηγεί τον σύγχρονο καπιταλισμό, πρέπει πρώτα να θυμηθούμε ότι για εκείνον, κάθε κοινωνία συγκρατείται από κάποιες κεντρικές σημασίες (αξίες, ιδέες, μύθους) που η ίδια φαντάζεται και δημιουργεί. Αυτό είναι το Κοινωνικό Φαντασιακό.
Στη Δύση: Η βαρβαρότητα παίρνει τη μορφή του σύγχρονου καπιταλισμού, όπου οι άνθρωποι ιδιωτεύουν, αποπολιτικοποιούνται και παγιδεύονται στην καταναλωτική μανία.
Το συμπέρασμα: Το μέλλον δεν είναι εγγυημένο. Ή η κοινωνία θα ξυπνήσει, θα αναλάβει την ευθύνη του εαυτού της και θα δημιουργήσει τον Σοσιαλισμό (την Αυτονομία), ή θα βυθίζεται όλο και περισσότερο στη Βαρβαρότητα (την Ετερονομία και την απάθεια).
Το «Κοινωνικό Φαντασιακό» και η Καταναλωτική Μανία
Για να καταλάβουμε πώς ο Καστοριάδης εξηγεί τον σύγχρονο καπιταλισμό, πρέπει πρώτα να θυμηθούμε ότι για εκείνον, κάθε κοινωνία συγκρατείται από κάποιες κεντρικές σημασίες (αξίες, ιδέες, μύθους) που η ίδια φαντάζεται και δημιουργεί. Αυτό είναι το Κοινωνικό Φαντασιακό.
Το Φαντασιακό του Καπιταλισμού: Η κεντρική φαντασιακή σημασία του καπιταλισμού είναι η απεριόριστη επέκταση της «ορθολογικής» κυριαρχίας πάνω στη φύση και τον άνθρωπο. Με απλά λόγια: η ιδέα ότι η ευτυχία, η πρόοδος και το νόημα της ζωής κρύβονται στην ασταμάτητη αύξηση της παραγωγής, της τεχνολογίας και της κατανάλωσης.
Η κατασκευή πλασματικών αναγκών: Ο καπιταλισμός δεν ικανοποιεί απλώς τις υπάρχουσες ανάγκες μας (τροφή, στέγη κ.λπ.). Το σύστημα κατασκευάζει διαρκώς νέες φαντασιακές ανάγκες μέσω της διαφήμισης και της κουλτούρας. Μας πείθει ότι η ταυτότητά μας, η αξία μας ως άνθρωποι και η κοινωνική μας status εξαρτώνται από το τι αγοράζουμε.
Η κατανάλωση ως «ναρκωτικό» κατά της ελευθερίας: Εδώ βρίσκεται η πιο βαθιά σύνδεση με την άμεση δημοκρατία. Ο Καστοριάδης παρατήρησε ότι ο σύγχρονος άνθρωπος έχει παραιτηθεί από την πολιτική. Αντί να παλεύει για να ορίζει τη μοίρα του μαζί με τους συμπολίτες του (που απαιτεί προσπάθεια, σκέψη και ευθύνη), προτιμά να κλείνεται στον ιδιωτικό του μικρόκοσμο. Ο καπιταλισμός τού προσφέρει ένα αντάλλαγμα: «Άσε τη διακυβέρνηση και τις αποφάσεις στους ειδικούς (πολιτικούς, τεχνοκράτες) και εγώ θα σου δώσω περισσότερα καταναλωτικά αγαθά, gadgets και θεάματα για να διασκεδάζεις».
Πώς ενώνονται αυτά τα δύο;
Η καταναλωτική μανία είναι η σύγχρονη μορφή της βαρβαρότητας στη Δύση. Είναι ένας τρόπος να κρατούνται οι κοινωνίες σε κατάσταση «υπνωτισμού» και ετερονομίας.
Οι άνθρωποι πιστεύουν ότι είναι ελεύθεροι επειδή μπορούν να επιλέξουν ανάμεσα σε 50 διαφορετικά brands κινητών τηλεφώνων, αλλά στην πραγματικότητα είναι απόλυτα ανελεύθεροι, επειδή δεν μπορούν να επιλέξουν ούτε τους νόμους κάτω από τους οποίους ζουν, ούτε το μοντέλο της ζωής τους.
Για τον Καστοριάδη, η έξοδος από αυτή την παγίδα δεν είναι οικονομική, αλλά πολιτισμική και πολιτική: απαιτεί τη γέννηση ενός νέου Κοινωνικού Φαντασιακού, όπου οι άνθρωποι θα βρισκουν νόημα στη συμμετοχή, στην κοινότητα, στη δημιουργία και στην αυτονομία, και όχι στα ράφια των πολυκαταστημάτων.
Αν ο Καστοριάδης ζούσε σήμερα, θα έβλεπε την εποχή μας ως την απόλυτη επιβεβαίωση των χειρότερων φόβων του, αλλά και ως μια περίοδο πρωτοφανούς βάθυνσης της «κοινωνίας της απάθειας».
Με βάση το θεωρητικό του μοντέλο, η τοποθέτησή του για την επέλαση των πολυεθνικών, την κυριαρχία των αλγορίθμων και τον άκρατο καπιταλισμό θα επικεντρωνόταν σε τέσσερις άξονες:
Η μετάβαση από τη Γραφειοκρατία στην «Αλγοριθμική Ετερονομία»
Ο Καστοριάδης είχε αναλύσει πώς η γραφειοκρατία διοικούσε τον κόσμο. Σήμερα, θα παρατηρούσε ότι οι πολυεθνικοί κολοσσοί (Big Tech) έχουν αντικαταστήσει τους παραδοσιακούς διευθυντές με αλγορίθμους και τεχνητή νοημοσύνη.Θα υποστήριζε ότι οι κοινωνίες έχουν παραδώσει τη λήψη των αποφάσεων σε «μαύρα κουτιά» κώδικα, τα οποία κανένας πολίτης δεν ελέγχει.
Αυτό αποτελεί την ακραία μορφή ετερονομίας: οι άνθρωποι δεν υπακούουν πλέον απλώς σε ξένους νόμους, αλλά αφήνουν τις ίδιες τις επιθυμίες και τις σκέψεις τους να διαμορφώνονται από τα feed των κοινωνικών δικτύων.
Το «Φαντασιακό της Απεριόριστης Ύβρεως» και η Κλιματική Κρίση
Για τον Καστοριάδη, η κεντρική σημασία του καπιταλισμού είναι η ψευδαίσθηση ότι μπορούμε να κυριαρχούμε απεριόριστα πάνω στη φύση.
Η κατασκευή πλασματικών αναγκών: Ο καπιταλισμός δεν ικανοποιεί απλώς τις υπάρχουσες ανάγκες μας (τροφή, στέγη κ.λπ.). Το σύστημα κατασκευάζει διαρκώς νέες φαντασιακές ανάγκες μέσω της διαφήμισης και της κουλτούρας. Μας πείθει ότι η ταυτότητά μας, η αξία μας ως άνθρωποι και η κοινωνική μας status εξαρτώνται από το τι αγοράζουμε.
Η κατανάλωση ως «ναρκωτικό» κατά της ελευθερίας: Εδώ βρίσκεται η πιο βαθιά σύνδεση με την άμεση δημοκρατία. Ο Καστοριάδης παρατήρησε ότι ο σύγχρονος άνθρωπος έχει παραιτηθεί από την πολιτική. Αντί να παλεύει για να ορίζει τη μοίρα του μαζί με τους συμπολίτες του (που απαιτεί προσπάθεια, σκέψη και ευθύνη), προτιμά να κλείνεται στον ιδιωτικό του μικρόκοσμο. Ο καπιταλισμός τού προσφέρει ένα αντάλλαγμα: «Άσε τη διακυβέρνηση και τις αποφάσεις στους ειδικούς (πολιτικούς, τεχνοκράτες) και εγώ θα σου δώσω περισσότερα καταναλωτικά αγαθά, gadgets και θεάματα για να διασκεδάζεις».
Πώς ενώνονται αυτά τα δύο;
Η καταναλωτική μανία είναι η σύγχρονη μορφή της βαρβαρότητας στη Δύση. Είναι ένας τρόπος να κρατούνται οι κοινωνίες σε κατάσταση «υπνωτισμού» και ετερονομίας.
Οι άνθρωποι πιστεύουν ότι είναι ελεύθεροι επειδή μπορούν να επιλέξουν ανάμεσα σε 50 διαφορετικά brands κινητών τηλεφώνων, αλλά στην πραγματικότητα είναι απόλυτα ανελεύθεροι, επειδή δεν μπορούν να επιλέξουν ούτε τους νόμους κάτω από τους οποίους ζουν, ούτε το μοντέλο της ζωής τους.
Για τον Καστοριάδη, η έξοδος από αυτή την παγίδα δεν είναι οικονομική, αλλά πολιτισμική και πολιτική: απαιτεί τη γέννηση ενός νέου Κοινωνικού Φαντασιακού, όπου οι άνθρωποι θα βρισκουν νόημα στη συμμετοχή, στην κοινότητα, στη δημιουργία και στην αυτονομία, και όχι στα ράφια των πολυκαταστημάτων.
Αν ο Καστοριάδης ζούσε σήμερα, θα έβλεπε την εποχή μας ως την απόλυτη επιβεβαίωση των χειρότερων φόβων του, αλλά και ως μια περίοδο πρωτοφανούς βάθυνσης της «κοινωνίας της απάθειας».
Με βάση το θεωρητικό του μοντέλο, η τοποθέτησή του για την επέλαση των πολυεθνικών, την κυριαρχία των αλγορίθμων και τον άκρατο καπιταλισμό θα επικεντρωνόταν σε τέσσερις άξονες:
Η μετάβαση από τη Γραφειοκρατία στην «Αλγοριθμική Ετερονομία»
Ο Καστοριάδης είχε αναλύσει πώς η γραφειοκρατία διοικούσε τον κόσμο. Σήμερα, θα παρατηρούσε ότι οι πολυεθνικοί κολοσσοί (Big Tech) έχουν αντικαταστήσει τους παραδοσιακούς διευθυντές με αλγορίθμους και τεχνητή νοημοσύνη.Θα υποστήριζε ότι οι κοινωνίες έχουν παραδώσει τη λήψη των αποφάσεων σε «μαύρα κουτιά» κώδικα, τα οποία κανένας πολίτης δεν ελέγχει.
Αυτό αποτελεί την ακραία μορφή ετερονομίας: οι άνθρωποι δεν υπακούουν πλέον απλώς σε ξένους νόμους, αλλά αφήνουν τις ίδιες τις επιθυμίες και τις σκέψεις τους να διαμορφώνονται από τα feed των κοινωνικών δικτύων.
Το «Φαντασιακό της Απεριόριστης Ύβρεως» και η Κλιματική Κρίση
Για τον Καστοριάδη, η κεντρική σημασία του καπιταλισμού είναι η ψευδαίσθηση ότι μπορούμε να κυριαρχούμε απεριόριστα πάνω στη φύση.
Σήμερα θα τόνιζε ότι η επέλαση των πολυεθνικών, που λεηλατούν τους φυσικούς πόρους για χάρη του βραχυπρόθεσμου κέρδους, οδηγεί στην οικολογική καταστροφή.
Θα χρησιμοποιούσε την αρχαιοελληνική έννοια της Ύβρεως: ο καπιταλισμός δεν γνωρίζει όρια (αυτοπεριορισμό), και η φύση απαντά με τη Νέμεση της κλιματικής κατάρρευσης.
Η «Ιδιωτεύση» στα Social Media
Ο Καστοριάδης εισήγαγε τον όρο ιδιωτεύση (από το αρχαιοελληνικό ιδιώτης – αυτός που κοιτάζει μόνο το προσωπικό του συμφέρον και απέχει από τα κοινά).Σήμερα, θα έβλεπε ότι η ψηφιακή εποχή προσφέρει την ψευδαίσθηση της συμμετοχής. Οι άνθρωποι νομίζουν ότι ασκούν πολιτική κάνοντας ένα tweet ή ένα like, αλλά στην πραγματικότητα παραμένουν απομονωμένοι στις οθόνες τους.
Οι πολυεθνικές της τεχνολογίας κεφαλαιοποιούν αυτή την αποξένωση, μετατρέποντας την προσοχή μας σε προϊόν (Capitalism of Attention).
Η «Ασημαντότητα» της Σύγχρονης Πολιτικής
Στο τελευταίο του μεγάλο δοκίμιο, «Η Άνοδος της Ασημαντότητας», περιέγραψε την εξαφάνιση των μεγάλων πολιτικών οραμάτων.Σήμερα θα έλεγε ότι τα πολιτικά κόμματα έχουν μετατραπεί σε εταιρείες μάρκετινγκ (PR agencies) και οι πολιτικοί αρχηγοί σε managers ή influencers.
Το κράτος έχει γίνει ουσιαστικά ο «υπηρέτης» των διεθνών αγορών και των πολυεθνικών. Οι πολίτες το αντιλαμβάνονται αυτό, νιώθουν ανίσχυροι και γι' αυτό είτε απέχουν μαζικά από τις εκλογές, είτε στρέφονται στον τυφλό, οργισμένο λαϊκισμό.
Τι θα πρότεινε ως λύση σήμερα;
Ο Καστοριάδης δεν θα έπεφτε στην κατάθλιψη· θα καλούσε σε πνευματική και πολιτική αφύπνιση. Θα επέμενε ότι:Δεν υπάρχει τεχνική λύση για πολιτικά προβλήματα: Η κλιματική κρίση ή η οικονομική ανισότητα δεν θα λυθούν από «πράσινες πολυεθνικές» ή καλύτερους αλγορίθμους, αλλά από την αλλαγή του τρόπου ζωής μας.
Ανάγκη για Αυτοπεριορισμό: Πρέπει να σπάσουμε το φαντασιακό της αέναης κατανάλωσης. Να μάθουμε να λέμε «αρκετά», επαναφέροντας την αξία της λιτότητας, της δημιουργίας και της συνύπαρξης.
Επαναθεμελίωση της Δημοκρατίας από τα κάτω: Η μόνη απάντηση στην παγκόσμια ισχύ των πολυεθνικών είναι η δημιουργία τοπικών, οριζόντιων δικτύων άμεσης δημοκρατίας, όπου οι κοινότητες θα παίρνουν ξανά τον έλεγχο της παραγωγής, της ενέργειας και της ζωής τους.
Η έννοια του φαντασιακού είναι ο θεμέλιος λίθος στη φιλοσοφία και την κοινωνιολογία του Κορνήλιου Καστοριάδη, ιδιαίτερα στο εμβληματικό του έργο «Η φαντασιακή θέσμιση της κοινωνίας»
Τι είναι το «φαντασιακό»
Δεν είναι το «φανταστικό»: Ο Καστοριάδης διευκρινίζει ότι το φαντασιακό δεν σημαίνει κάτι το ψεύτικο, το πλασματικό ή το απλώς κατοπτρικό
Είναι δημιουργική δύναμη: Είναι η ικανότητα να «βλέπει» κανείς αυτό που δεν είναι, να δημιουργεί εκ του μηδενός νέες μορφές, σημασίες και τρόπους ύπαρξης.
Το «μάγμα» των σημασιών: Ο Καστοριάδης αποκαλεί το κοινωνικό φαντασιακό ένα «μάγμα κοινωνικών σημασιών». Πρόκειται για ένα πλέγμα από αξίες, σύμβολα, κανόνες και σκοπούς (όπως ο θεός, η πατρίδα, το χρήμα, το δίκαιο) τα οποία δεν υπαγορεύονται από τη βιολογία ή τη «λογική» της φύσης, αλλά επινοούνται από την ίδια την ανθρώπινη κοινωνία.
Οι δύο βασικοί πυλώνες
Η ριζική φαντασία της ψυχής (ατομικό επίπεδο): Η ικανότητα του κάθε ανθρώπου να παράγει εικόνες, ιδέες και νοήματα πέρα από τα απλά βιολογικά ερεθίσματα.
Το κοινωνικό φαντασιακό (συλλογικό επίπεδο): Η κοινή πηγή από την οποία μια κοινωνία αντλεί τους θεσμούς της, τη γλώσσα της και την ταυτότητά της για να νοηματοδοτήσει τον κόσμο και τον εαυτό της.
Θέσμιση, Αυτονομία και Ετερονομία
Η θέσμιση της κοινωνίας: Η κοινωνία θεσπίζεται μέσα από το φαντασιακό της. Ο Καστοριάδης τονίζει ότι η ιστορία δεν κινείται από «σιδερένιους» οικονομικούς νόμους (όπως πίστευε ο ορθόδοξος μαρξισμός), αλλά είναι μια αέναη δημιουργία.
Ετερονομία: Συμβαίνει όταν μια κοινωνία θεωρεί ότι οι νόμοι, οι θεσμοί ή τα ήθη της δεν είναι δικό της δημιούργημα, αλλά της δόθηκαν από έξω (από τον Θεό, τους προγόνους, τη «φύση» ή την αγορά).
Αυτονομία: Είναι το πολιτικό πρόταγμα του Καστοριάδη. Αυτόνομη είναι η κοινωνία που γνωρίζει συνειδητά ότι οι θεσμοί της είναι δικό της δημιούργημα και μπορεί να τους αμφισβητήσει και να τους αλλάξει μέσω της άμεσης δημοκρατίας.
Περισσότερες αναλύσεις για τις βασικές έννοιες της σκέψης του μπορείτε να βρείτε σε αφιερώματα όπως το Oι τέσσερις έννοιες-κλειδιά στη σκέψη του Κορνήλιου Καστοριάδη.
Η άμεση δημοκρατία αποτελεί ένα από τα πιο συχνά πεδία κριτικής απέναντι στον ορθόδοξο Μαρξισμό, καθώς η μαρξιστική θεωρία επικεντρώνεται κυρίως στην ταξική πάλη και την κατάληψη της κρατικής εξουσίας, παρά στις διαδικασίες λήψης αποφάσεων από την ίδια την κοινωνία.
Οι υποστηρικτές της άμεσης δημοκρατίας (όπως οι ελευθεριακοί σοσιαλιστές, οι αναρχικοί και οι συμβουλιακοί κομμουνιστές) ασκούν έντονη κριτική στον Μαρξισμό, εντοπίζοντας τα εξής βασικά σημεία:
1. Η «Δικτατορία του Προλεταριάτου» και ο Συγκεντρωτισμός
Παιδεία για Αυτόνομους Πολίτες: Πώς η Άμεση Δημοκρατία Απαντά στη Σύγχρονη Βαρβαρότητα
Για τον Κορνήλιο Καστοριάδη, η Παιδεία αποτελεί το απόλυτο και μοναδικό θεμέλιο της Άμεσης Δημοκρατίας. Διαχώριζε πλήρως την αληθινή Παιδεία από αυτό που σήμερα ονομάζουμε «εκπαίδευση» ή «επαγγελματική κατάρτιση», θεωρώντας ότι το σύγχρονο σχολείο έχει υποταχθεί στο καπιταλιστικό φαντασιακό.
Στοχαστές σαν τον Καστοριάδη υποστηρίζουν ότι αν θέλουμε να ξεφύγουμε από την «άνοδο της ασημαντότητας» και την παθητικότητα, ο ρόλος της Παιδείας πρέπει να αναδομηθεί ριζικά γύρω από τους εξής άξονες:
1. Παιδεία για την Αυτονομία (Έναντι της Συμμόρφωσης)Η κριτική στο σύγχρονο σύστημα: Το σημερινό εκπαιδευτικό σύστημα λειτουργεί ως εργοστάσιο παραγωγής εξειδικευμένων εργαζομένων. Μαθαίνει στα παιδιά χρησιμοθηρικές δεξιότητες για να γίνουν πειθαρχημένα γρανάζια των πολυεθνικών και της αγοράς εργασίας.
Η πρόταση του Καστοριάδη: Η αληθινή Παιδεία δεν πρέπει να διδάσκει «τι να σκέφτεσαι», αλλά «πώς να σκέφτεσαι». Στόχος της είναι να βοηθήσει το άτομο να γίνει αυτόνομο —δηλαδή ικανό να αμφισβητεί τους υπάρχοντες νόμους, τις κατεστημένες αλήθειες, τα στερεότυπα και, κυρίως, τις δικές του πεποιθήσεις.
2. Η Παιδεία ως «Κοινωνικοποίηση» και Διαμόρφωση ΠολιτώνΣτην Αρχαία Αθήνα, η διαμόρφωση του πολίτη δεν γινόταν μέσα σε μια κλειστή αίθουσα με αποστήθιση, αλλά μέσα στην ίδια την Αγορά και την Εκκλησία του Δήμου.
Για τον Καστοριάδη, η Παιδεία είναι η διαδικασία με την οποία η κοινότητα μαθαίνει στα μέλη της να αγαπούν τα κοινά. Ένα παιδί πρέπει να ανατρέφεται με την ιδέα ότι η διακυβέρνηση της κοινωνίας είναι δική του ευθύνη, όχι των «ειδικών» ή των επαγγελματιών πολιτικών. Το σχολείο θα έπρεπε να λειτουργεί ως ένα μικρό, αμεσοδημοκρατικό εργαστήριο, όπου οι μαθητές λαμβάνουν συλλογικά αποφάσεις για τη λειτουργία του.
3. Το Μάθημα του «Αυτοπεριορισμού»Όπως είδαμε, ο άκρατος καπιταλισμός βασίζεται στην Ύβρη: στην ιδέα ότι μπορούμε να καταναλώνουμε και να επεκτεινόμαστε χωρίς όριο.
Η Παιδεία της αυτονομίας διδάσκει τον Αυτοπεριορισμό. Αντιλαμβανόμαστε ότι, επειδή ακριβώς είμαστε ελεύθεροι να κάνουμε τα πάντα, πρέπει να βάλουμε μόνοι μας όρια στις επιθυμίες μας για χάρη της κοινότητας και του πλανήτη. Η ελευθερία χωρίς όρια δεν είναι δημοκρατία, είναι η ζούγκλα της αγοράς.
4. Η Αναζήτηση του Νοήματος έναντι του «Υλισμού»
Θα χρησιμοποιούσε την αρχαιοελληνική έννοια της Ύβρεως: ο καπιταλισμός δεν γνωρίζει όρια (αυτοπεριορισμό), και η φύση απαντά με τη Νέμεση της κλιματικής κατάρρευσης.
Η «Ιδιωτεύση» στα Social Media
Ο Καστοριάδης εισήγαγε τον όρο ιδιωτεύση (από το αρχαιοελληνικό ιδιώτης – αυτός που κοιτάζει μόνο το προσωπικό του συμφέρον και απέχει από τα κοινά).Σήμερα, θα έβλεπε ότι η ψηφιακή εποχή προσφέρει την ψευδαίσθηση της συμμετοχής. Οι άνθρωποι νομίζουν ότι ασκούν πολιτική κάνοντας ένα tweet ή ένα like, αλλά στην πραγματικότητα παραμένουν απομονωμένοι στις οθόνες τους.
Οι πολυεθνικές της τεχνολογίας κεφαλαιοποιούν αυτή την αποξένωση, μετατρέποντας την προσοχή μας σε προϊόν (Capitalism of Attention).
Η «Ασημαντότητα» της Σύγχρονης Πολιτικής
Στο τελευταίο του μεγάλο δοκίμιο, «Η Άνοδος της Ασημαντότητας», περιέγραψε την εξαφάνιση των μεγάλων πολιτικών οραμάτων.Σήμερα θα έλεγε ότι τα πολιτικά κόμματα έχουν μετατραπεί σε εταιρείες μάρκετινγκ (PR agencies) και οι πολιτικοί αρχηγοί σε managers ή influencers.
Το κράτος έχει γίνει ουσιαστικά ο «υπηρέτης» των διεθνών αγορών και των πολυεθνικών. Οι πολίτες το αντιλαμβάνονται αυτό, νιώθουν ανίσχυροι και γι' αυτό είτε απέχουν μαζικά από τις εκλογές, είτε στρέφονται στον τυφλό, οργισμένο λαϊκισμό.
Τι θα πρότεινε ως λύση σήμερα;
Ο Καστοριάδης δεν θα έπεφτε στην κατάθλιψη· θα καλούσε σε πνευματική και πολιτική αφύπνιση. Θα επέμενε ότι:Δεν υπάρχει τεχνική λύση για πολιτικά προβλήματα: Η κλιματική κρίση ή η οικονομική ανισότητα δεν θα λυθούν από «πράσινες πολυεθνικές» ή καλύτερους αλγορίθμους, αλλά από την αλλαγή του τρόπου ζωής μας.
Ανάγκη για Αυτοπεριορισμό: Πρέπει να σπάσουμε το φαντασιακό της αέναης κατανάλωσης. Να μάθουμε να λέμε «αρκετά», επαναφέροντας την αξία της λιτότητας, της δημιουργίας και της συνύπαρξης.
Επαναθεμελίωση της Δημοκρατίας από τα κάτω: Η μόνη απάντηση στην παγκόσμια ισχύ των πολυεθνικών είναι η δημιουργία τοπικών, οριζόντιων δικτύων άμεσης δημοκρατίας, όπου οι κοινότητες θα παίρνουν ξανά τον έλεγχο της παραγωγής, της ενέργειας και της ζωής τους.
Η έννοια του φαντασιακού είναι ο θεμέλιος λίθος στη φιλοσοφία και την κοινωνιολογία του Κορνήλιου Καστοριάδη, ιδιαίτερα στο εμβληματικό του έργο «Η φαντασιακή θέσμιση της κοινωνίας»
Τι είναι το «φαντασιακό»
Δεν είναι το «φανταστικό»: Ο Καστοριάδης διευκρινίζει ότι το φαντασιακό δεν σημαίνει κάτι το ψεύτικο, το πλασματικό ή το απλώς κατοπτρικό
Είναι δημιουργική δύναμη: Είναι η ικανότητα να «βλέπει» κανείς αυτό που δεν είναι, να δημιουργεί εκ του μηδενός νέες μορφές, σημασίες και τρόπους ύπαρξης.
Το «μάγμα» των σημασιών: Ο Καστοριάδης αποκαλεί το κοινωνικό φαντασιακό ένα «μάγμα κοινωνικών σημασιών». Πρόκειται για ένα πλέγμα από αξίες, σύμβολα, κανόνες και σκοπούς (όπως ο θεός, η πατρίδα, το χρήμα, το δίκαιο) τα οποία δεν υπαγορεύονται από τη βιολογία ή τη «λογική» της φύσης, αλλά επινοούνται από την ίδια την ανθρώπινη κοινωνία.
Οι δύο βασικοί πυλώνες
Η ριζική φαντασία της ψυχής (ατομικό επίπεδο): Η ικανότητα του κάθε ανθρώπου να παράγει εικόνες, ιδέες και νοήματα πέρα από τα απλά βιολογικά ερεθίσματα.
Το κοινωνικό φαντασιακό (συλλογικό επίπεδο): Η κοινή πηγή από την οποία μια κοινωνία αντλεί τους θεσμούς της, τη γλώσσα της και την ταυτότητά της για να νοηματοδοτήσει τον κόσμο και τον εαυτό της.
Θέσμιση, Αυτονομία και Ετερονομία
Η θέσμιση της κοινωνίας: Η κοινωνία θεσπίζεται μέσα από το φαντασιακό της. Ο Καστοριάδης τονίζει ότι η ιστορία δεν κινείται από «σιδερένιους» οικονομικούς νόμους (όπως πίστευε ο ορθόδοξος μαρξισμός), αλλά είναι μια αέναη δημιουργία.
Ετερονομία: Συμβαίνει όταν μια κοινωνία θεωρεί ότι οι νόμοι, οι θεσμοί ή τα ήθη της δεν είναι δικό της δημιούργημα, αλλά της δόθηκαν από έξω (από τον Θεό, τους προγόνους, τη «φύση» ή την αγορά).
Αυτονομία: Είναι το πολιτικό πρόταγμα του Καστοριάδη. Αυτόνομη είναι η κοινωνία που γνωρίζει συνειδητά ότι οι θεσμοί της είναι δικό της δημιούργημα και μπορεί να τους αμφισβητήσει και να τους αλλάξει μέσω της άμεσης δημοκρατίας.
Περισσότερες αναλύσεις για τις βασικές έννοιες της σκέψης του μπορείτε να βρείτε σε αφιερώματα όπως το Oι τέσσερις έννοιες-κλειδιά στη σκέψη του Κορνήλιου Καστοριάδη.
Η άμεση δημοκρατία αποτελεί ένα από τα πιο συχνά πεδία κριτικής απέναντι στον ορθόδοξο Μαρξισμό, καθώς η μαρξιστική θεωρία επικεντρώνεται κυρίως στην ταξική πάλη και την κατάληψη της κρατικής εξουσίας, παρά στις διαδικασίες λήψης αποφάσεων από την ίδια την κοινωνία.
Οι υποστηρικτές της άμεσης δημοκρατίας (όπως οι ελευθεριακοί σοσιαλιστές, οι αναρχικοί και οι συμβουλιακοί κομμουνιστές) ασκούν έντονη κριτική στον Μαρξισμό, εντοπίζοντας τα εξής βασικά σημεία:
1. Η «Δικτατορία του Προλεταριάτου» και ο Συγκεντρωτισμός
Η μαρξιστική προσέγγιση: Ο Μαρξισμός υποστηρίζει ότι για τη μετάβαση στον κομμουνισμό απαιτείται μια μεταβατική περίοδος (η δικτατορία του προλεταριάτου), όπου η εργατική τάξη χρησιμοποιεί το κράτος για να καταστείλει την αστική τάξη.
Η κριτική: Οι υποστηρικτές της άμεσης δημοκρατίας τονίζουν ότι η συγκέντρωση της εξουσίας στα χέρια ενός κράτους ή ενός «πρωτοπόρου κόμματος» (όπως συνέβη στον Λενινισμό) οδηγεί αναπόφευκτα στη δημιουργία μιας νέας γραφειοκρατικής άρχουσας τάξης. Η εξουσία δεν διαχέεται στους πολίτες, αλλά συγκεντρώνεται στην κορυφή.
2. Το Κόμμα-Πρωτοπορία έναντι της ΑυτοοργάνωσηςΗ μαρξιστική (λενινιστική) προσέγγιση: Η εργατική τάξη χρειάζεται ένα πειθαρχημένο, επαναστατικό κόμμα που θα την καθοδηγήσει στην επανάσταση.
Η κριτική: Η άμεση δημοκρατία βασίζεται στην αρχή ότι οι αποφάσεις πρέπει να λαμβάνονται οριζόντια και αδιαμεσολάβητα από τις συνελεύσεις των ίδιων των εργαζομένων και των πολιτών. Η ύπαρξη μιας «πρωτοπορίας» θεωρείται πατερναλιστική, καθώς αφαιρεί την πολιτική αυτενέργεια από τη βάση.
3. Οικονομικός Ντετερμινισμός και Πολιτική Δομή
Η κριτική: Οι υποστηρικτές της άμεσης δημοκρατίας τονίζουν ότι η συγκέντρωση της εξουσίας στα χέρια ενός κράτους ή ενός «πρωτοπόρου κόμματος» (όπως συνέβη στον Λενινισμό) οδηγεί αναπόφευκτα στη δημιουργία μιας νέας γραφειοκρατικής άρχουσας τάξης. Η εξουσία δεν διαχέεται στους πολίτες, αλλά συγκεντρώνεται στην κορυφή.
2. Το Κόμμα-Πρωτοπορία έναντι της ΑυτοοργάνωσηςΗ μαρξιστική (λενινιστική) προσέγγιση: Η εργατική τάξη χρειάζεται ένα πειθαρχημένο, επαναστατικό κόμμα που θα την καθοδηγήσει στην επανάσταση.
Η κριτική: Η άμεση δημοκρατία βασίζεται στην αρχή ότι οι αποφάσεις πρέπει να λαμβάνονται οριζόντια και αδιαμεσολάβητα από τις συνελεύσεις των ίδιων των εργαζομένων και των πολιτών. Η ύπαρξη μιας «πρωτοπορίας» θεωρείται πατερναλιστική, καθώς αφαιρεί την πολιτική αυτενέργεια από τη βάση.
3. Οικονομικός Ντετερμινισμός και Πολιτική Δομή
Η μαρξιστική προσέγγιση: Η οικονομική βάση (τα μέσα παραγωγής) καθορίζει το εποικοδόμημα (την πολιτική, τους νόμους κ.λπ.). Αν αλλάξουν οι σχέσεις παραγωγής, η πολιτική απελευθέρωση θα ακολουθήσει.
Η κριτική: Η άμεση δημοκρατία υποστηρίζει ότι η πολιτική ισότητα και οι δημοκρατικές δομές είναι εξίσου σημαντικές με την οικονομική ισότητα. Αν δεν δημιουργηθούν αμέσως θεσμοί άμεσης συμμετοχής (όπως λαϊκές συνελεύσεις, ανακλητοί αντιπρόσωποι), η οικονομική αλλαγή απλώς θα αντικαταστήσει τους ιδιώτες καπιταλιστές με το κράτος-αφεντικό (κρατικός καπιταλισμός).
Η θέση του: Υποστήριξε ότι στην ΕΣΣΔ δεν υπήρχε σοσιαλισμός, αλλά Γραφειοκρατικός Καπιταλισμός. Η παραδοσιακή αστική τάξη αντικαταστάθηκε από μια νέα άρχουσα τάξη: τη διευθυντική/κομματική γραφειοκρατία. Η βασική αντίθεση της κοινωνίας δεν ήταν πλέον μεταξύ ιδιοκτητών και μη ιδιοκτητών, αλλά μεταξύ διευθυνόντων (αυτών που παίρνουν τις αποφάσεις) και εκτελεστών (αυτών που τις εφαρμόζουν).
Η ρήξη με τον Ιστορικό Υλισμό και τον Ντετερμινισμό
Η κριτική: Η άμεση δημοκρατία υποστηρίζει ότι η πολιτική ισότητα και οι δημοκρατικές δομές είναι εξίσου σημαντικές με την οικονομική ισότητα. Αν δεν δημιουργηθούν αμέσως θεσμοί άμεσης συμμετοχής (όπως λαϊκές συνελεύσεις, ανακλητοί αντιπρόσωποι), η οικονομική αλλαγή απλώς θα αντικαταστήσει τους ιδιώτες καπιταλιστές με το κράτος-αφεντικό (κρατικός καπιταλισμός).
Η θέση του: Υποστήριξε ότι στην ΕΣΣΔ δεν υπήρχε σοσιαλισμός, αλλά Γραφειοκρατικός Καπιταλισμός. Η παραδοσιακή αστική τάξη αντικαταστάθηκε από μια νέα άρχουσα τάξη: τη διευθυντική/κομματική γραφειοκρατία. Η βασική αντίθεση της κοινωνίας δεν ήταν πλέον μεταξύ ιδιοκτητών και μη ιδιοκτητών, αλλά μεταξύ διευθυνόντων (αυτών που παίρνουν τις αποφάσεις) και εκτελεστών (αυτών που τις εφαρμόζουν).
Η ρήξη με τον Ιστορικό Υλισμό και τον Ντετερμινισμό
Η κριτική στον Μαρξισμό: Στο κλασικό του έργο «Η Φαντασιακή Θέσμιση της Κοινωνίας», ο Καστοριάδης εξήγησε ότι ο Μαρξισμός παγιδεύτηκε στη λογική του καπιταλισμού που ήθελε να ανατρέψει. Ο Μαρξ υιοθέτησε την αστική ιδέα ότι η οικονομία, η τεχνολογία και οι «νόμοι της ιστορίας» καθορίζουν τα πάντα (ιστορικός υλισμός).
Η θέση του: Για τον Καστοριάδη, η ιστορία δεν κινείται από προκαθορισμένους οικονομικούς νόμους, αλλά είναι αποτέλεσμα της ανθρώπινης δημιουργίας (ποίησης) και του κοινωνικού φαντασιακού. Οι κοινωνίες αυτοθεσμίζονται ελεύθερα· δεν υπάρχει καμία «ιστορική αναγκαιότητα» που εγγυάται το πέρασμα στον σοσιαλισμό.
.Το Πρόταγμα της Αυτονομίας και η Άμεση Δημοκρατία
Η θέση του: Για τον Καστοριάδη, η ιστορία δεν κινείται από προκαθορισμένους οικονομικούς νόμους, αλλά είναι αποτέλεσμα της ανθρώπινης δημιουργίας (ποίησης) και του κοινωνικού φαντασιακού. Οι κοινωνίες αυτοθεσμίζονται ελεύθερα· δεν υπάρχει καμία «ιστορική αναγκαιότητα» που εγγυάται το πέρασμα στον σοσιαλισμό.
.Το Πρόταγμα της Αυτονομίας και η Άμεση Δημοκρατία
Η κριτική στον Μαρξισμό: Ο Μαρξισμός έβλεπε την πολιτική ως δευτερεύουσα (εποικοδόμημα) σε σχέση με την οικονομία (βάση).
Η θέση του: Για τον Καστοριάδη, η επανάσταση είναι κατεξοχήν πολιτικό και πολιτισμικό γεγονός. Στόχος της είναι η Αυτονομία —δηλαδή η κατάσταση όπου η κοινωνία γνωρίζει ότι η ίδια δημιουργεί τους νόμους της και, επομένως, μπορεί να τους αλλάζει. Η άμεση δημοκρατία δεν είναι απλώς μια «μέθοδος», αλλά η μόνη μορφή που μπορεί να πάρει η αυτονομία.
Πώς φανταζόταν την Αμεσοδημοκρατική Κοινωνία;
Ο Καστοριάδης, επηρεασμένος βαθιά από το μοντέλο της Αρχαίας Αθηναϊκής Δημοκρατίας (απαλλαγμένο από τον θεσμό της δουλείας και τον αποκλεισμό των γυναικών), πρότεινε μια συγκεκριμένη δομή λήψης αποφάσεων:Κυριαρχία των Γενικών Συνελεύσεων: Όλες οι αποφάσεις λαμβάνονται σε τοπικό επίπεδο (εργοστάσια, γειτονιές, πανεπιστήμια) από τις συνελεύσεις των ίδιων των ενδιαφερομένων.
Ανακλητοί Αντιπρόσωποι: Όπου είναι απαραίτητος ο συντονισμός (σε περιφερειακό ή εθνικό επίπεδο), δεν υπάρχουν μόνιμοι πολιτικοί ή βουλευτές, αλλά αντιπρόσωποι με δεσμευτική εντολή, οι οποίοι μπορούν να αντικατασταθούν ανά πάσα στιγμή (ανακλητότητα) αν δεν εκφράζουν τη βάση.
Κατάργηση του διαχωρισμού Κράτους και Κοινωνίας: Η εξουσία διαχέεται στο κοινωνικό σώμα. Δεν υπάρχει επαγγελματική πολιτική ελίτ, δικαστές ή στρατός ξεχωριστός από τους πολίτες.
Με τη φράση αυτή, ο Καστοριάδης χτυπάει την «καρδιά» του μαρξιστικού ντετερμινισμού (της ιδέας δηλαδή ότι η ιστορία κινείται βάσει προκαθορισμένων νόμων) και εισάγει δύο θεμελιώδεις έννοιες της φιλοσοφίας του: την αυτοθέσμιση και τη ριζική δημιουργία.
Στην πράξη, εννοούσε τα εξής τρία πράγματα:
Δεν υπάρχουν «σιδερένιοι νόμοι» στην Ιστορία
Ο Μαρξισμός υποστήριζε ότι η ιστορία της ανθρωπότητας ακολουθεί μια αναμονή νομοτελειακή πορεία: από τη δουλοκτησία φτάσαμε στη φεουδαρχία, μετά στον καπιταλισμό, και νομοτελειακά (λόγω των αντιφάσεων του συστήματος) ο καπιταλισμός θα κατέρρεε για να δώσει τη θέση του στον σοσιαλισμό και τον κομμουνισμό.
Ο Καστοριάδης λέει ότι αυτό είναι ένας μύθος. Η ιστορία δεν είναι ένα τρένο που κινείται πάνω σε προκαθορισμένες ράγες, ούτε ένα επιστημονικό πείραμα εργαστηρίου. Τίποτα δεν εγγυάται ότι ο καπιταλισμός θα αντικατασταθεί από μια δίκαιη κοινωνία. Αν η ανθρωπότητα δεν δράσει συνειδητά, η κρίση του καπιταλισμού μπορεί κάλλιστα να οδηγήσει στη βαρβαρότητα, στον ολοκληρωτισμό ή στην πλήρη κοινωνική αποσύνθεση.
Καταναλωτικός Ύπνος ή Πολιτική Αφύπνιση; Το Μεγάλο Δίλημμα των Σύγχρονων Κοινωνιών
Η κοινωνία δημιουργεί τον εαυτό της από το μηδέν (Αυτοθέσμιση)
Κάθε κοινωνία (είτε πρόκειται για την Αρχαία Αθήνα, είτε για τη μεσαιωνική Ευρώπη, είτε για τον σύγχρονο καπιταλισμό) δημιουργεί η ίδια τους νόμους, τους θεσμούς, τις αξίες και τις πεποιθήσεις της. Αυτό ο Καστοριάδης το ονομάζει Κοινωνικό Φαντασιακό.Ετερόνομες κοινωνίες: Είναι οι περισσότερες κοινωνίες στην ιστορία. Δημιουργούν τους νόμους τους, αλλά ισχυρίζονται ότι τους έλαβαν από κάπου αλλού (από τον Θεό, από τη Φύση, από τους Προγόνους, ή από τους «Νόμους της Ιστορίας»). Έτσι, οι άνθρωποι πιστεύουν ότι δεν μπορούν να τους αλλάξουν.
Αυτόνομες κοινωνίες: Είναι οι κοινωνίες που έχουν πλήρη επίγνωση ότι οι ίδιες δημιούργησαν τους νόμους τους. Επομένως, καταλαβαίνουν ότι μπορούν ανά πάσα στιγμή να τους κρίνουν, να τους αλλάξουν και να τους επανασχεδιάσουν μέσω της άμεσης δημοκρατίας.
Ο Σοσιαλισμός είναι επιλογή και δημιουργία, όχι πεπρωμένο
Όταν ο Καστοριάδης λέει ότι οι κοινωνίες αυτοθεσμίζονται ελεύθερα, εννοεί ότι η ανάδυση μιας νέας κοινωνίας είναι μια πράξη ριζικής δημιουργίας.
Ο σοσιαλισμός ή η άμεση δημοκρατία δεν θα έρθουν επειδή ωρίμασαν οι οικονομικές συνθήκες ή επειδή το έγραψε κάποιο βιβλίο πολιτικής οικονομίας. Θα έρθουν μόνο αν οι ίδιοι οι άνθρωποι το θελήσουν, το φανταστούν και παλέψουν γι' αυτό, δημιουργώντας νέους θεσμούς από το μηδέν. Η ελευθερία δεν είναι το αποτέλεσμα μιας ιστορικής αναγκαιότητας· είναι μια διαρκής, συνειδητή ανθρώπινη προσπάθεια.
Συνοψίζοντας, ο Καστοριάδης μάς λέει ότι είμαστε απόλυτα υπεύθυνοι για την κοινωνία στην οποία ζούμε. Δεν μπορούμε να εναποθέσουμε τις ελπίδες μας σε κανέναν «νόμο της ιστορίας» για να μας σώσει. Αν θέλουμε μια αυτόνομη και δημοκρατική κοινωνία, πρέπει να τη δημιουργήσουμε οι ίδιοι, γνωρίζοντας ότι η αποτυχία ή η επιτυχία εξαρτάται αποκλειστικά από τη δική μας συλλογική δράση.
Η θέση του: Για τον Καστοριάδη, η επανάσταση είναι κατεξοχήν πολιτικό και πολιτισμικό γεγονός. Στόχος της είναι η Αυτονομία —δηλαδή η κατάσταση όπου η κοινωνία γνωρίζει ότι η ίδια δημιουργεί τους νόμους της και, επομένως, μπορεί να τους αλλάζει. Η άμεση δημοκρατία δεν είναι απλώς μια «μέθοδος», αλλά η μόνη μορφή που μπορεί να πάρει η αυτονομία.
Πώς φανταζόταν την Αμεσοδημοκρατική Κοινωνία;
Ο Καστοριάδης, επηρεασμένος βαθιά από το μοντέλο της Αρχαίας Αθηναϊκής Δημοκρατίας (απαλλαγμένο από τον θεσμό της δουλείας και τον αποκλεισμό των γυναικών), πρότεινε μια συγκεκριμένη δομή λήψης αποφάσεων:Κυριαρχία των Γενικών Συνελεύσεων: Όλες οι αποφάσεις λαμβάνονται σε τοπικό επίπεδο (εργοστάσια, γειτονιές, πανεπιστήμια) από τις συνελεύσεις των ίδιων των ενδιαφερομένων.
Ανακλητοί Αντιπρόσωποι: Όπου είναι απαραίτητος ο συντονισμός (σε περιφερειακό ή εθνικό επίπεδο), δεν υπάρχουν μόνιμοι πολιτικοί ή βουλευτές, αλλά αντιπρόσωποι με δεσμευτική εντολή, οι οποίοι μπορούν να αντικατασταθούν ανά πάσα στιγμή (ανακλητότητα) αν δεν εκφράζουν τη βάση.
Κατάργηση του διαχωρισμού Κράτους και Κοινωνίας: Η εξουσία διαχέεται στο κοινωνικό σώμα. Δεν υπάρχει επαγγελματική πολιτική ελίτ, δικαστές ή στρατός ξεχωριστός από τους πολίτες.
Με τη φράση αυτή, ο Καστοριάδης χτυπάει την «καρδιά» του μαρξιστικού ντετερμινισμού (της ιδέας δηλαδή ότι η ιστορία κινείται βάσει προκαθορισμένων νόμων) και εισάγει δύο θεμελιώδεις έννοιες της φιλοσοφίας του: την αυτοθέσμιση και τη ριζική δημιουργία.
Στην πράξη, εννοούσε τα εξής τρία πράγματα:
Δεν υπάρχουν «σιδερένιοι νόμοι» στην Ιστορία
Ο Μαρξισμός υποστήριζε ότι η ιστορία της ανθρωπότητας ακολουθεί μια αναμονή νομοτελειακή πορεία: από τη δουλοκτησία φτάσαμε στη φεουδαρχία, μετά στον καπιταλισμό, και νομοτελειακά (λόγω των αντιφάσεων του συστήματος) ο καπιταλισμός θα κατέρρεε για να δώσει τη θέση του στον σοσιαλισμό και τον κομμουνισμό.
Ο Καστοριάδης λέει ότι αυτό είναι ένας μύθος. Η ιστορία δεν είναι ένα τρένο που κινείται πάνω σε προκαθορισμένες ράγες, ούτε ένα επιστημονικό πείραμα εργαστηρίου. Τίποτα δεν εγγυάται ότι ο καπιταλισμός θα αντικατασταθεί από μια δίκαιη κοινωνία. Αν η ανθρωπότητα δεν δράσει συνειδητά, η κρίση του καπιταλισμού μπορεί κάλλιστα να οδηγήσει στη βαρβαρότητα, στον ολοκληρωτισμό ή στην πλήρη κοινωνική αποσύνθεση.
Καταναλωτικός Ύπνος ή Πολιτική Αφύπνιση; Το Μεγάλο Δίλημμα των Σύγχρονων Κοινωνιών
Η κοινωνία δημιουργεί τον εαυτό της από το μηδέν (Αυτοθέσμιση)
Κάθε κοινωνία (είτε πρόκειται για την Αρχαία Αθήνα, είτε για τη μεσαιωνική Ευρώπη, είτε για τον σύγχρονο καπιταλισμό) δημιουργεί η ίδια τους νόμους, τους θεσμούς, τις αξίες και τις πεποιθήσεις της. Αυτό ο Καστοριάδης το ονομάζει Κοινωνικό Φαντασιακό.Ετερόνομες κοινωνίες: Είναι οι περισσότερες κοινωνίες στην ιστορία. Δημιουργούν τους νόμους τους, αλλά ισχυρίζονται ότι τους έλαβαν από κάπου αλλού (από τον Θεό, από τη Φύση, από τους Προγόνους, ή από τους «Νόμους της Ιστορίας»). Έτσι, οι άνθρωποι πιστεύουν ότι δεν μπορούν να τους αλλάξουν.
Αυτόνομες κοινωνίες: Είναι οι κοινωνίες που έχουν πλήρη επίγνωση ότι οι ίδιες δημιούργησαν τους νόμους τους. Επομένως, καταλαβαίνουν ότι μπορούν ανά πάσα στιγμή να τους κρίνουν, να τους αλλάξουν και να τους επανασχεδιάσουν μέσω της άμεσης δημοκρατίας.
Ο Σοσιαλισμός είναι επιλογή και δημιουργία, όχι πεπρωμένο
Όταν ο Καστοριάδης λέει ότι οι κοινωνίες αυτοθεσμίζονται ελεύθερα, εννοεί ότι η ανάδυση μιας νέας κοινωνίας είναι μια πράξη ριζικής δημιουργίας.
Ο σοσιαλισμός ή η άμεση δημοκρατία δεν θα έρθουν επειδή ωρίμασαν οι οικονομικές συνθήκες ή επειδή το έγραψε κάποιο βιβλίο πολιτικής οικονομίας. Θα έρθουν μόνο αν οι ίδιοι οι άνθρωποι το θελήσουν, το φανταστούν και παλέψουν γι' αυτό, δημιουργώντας νέους θεσμούς από το μηδέν. Η ελευθερία δεν είναι το αποτέλεσμα μιας ιστορικής αναγκαιότητας· είναι μια διαρκής, συνειδητή ανθρώπινη προσπάθεια.
Συνοψίζοντας, ο Καστοριάδης μάς λέει ότι είμαστε απόλυτα υπεύθυνοι για την κοινωνία στην οποία ζούμε. Δεν μπορούμε να εναποθέσουμε τις ελπίδες μας σε κανέναν «νόμο της ιστορίας» για να μας σώσει. Αν θέλουμε μια αυτόνομη και δημοκρατική κοινωνία, πρέπει να τη δημιουργήσουμε οι ίδιοι, γνωρίζοντας ότι η αποτυχία ή η επιτυχία εξαρτάται αποκλειστικά από τη δική μας συλλογική δράση.
Για τον Κορνήλιο Καστοριάδη, η Παιδεία αποτελεί το απόλυτο και μοναδικό θεμέλιο της Άμεσης Δημοκρατίας. Διαχώριζε πλήρως την αληθινή Παιδεία από αυτό που σήμερα ονομάζουμε «εκπαίδευση» ή «επαγγελματική κατάρτιση», θεωρώντας ότι το σύγχρονο σχολείο έχει υποταχθεί στο καπιταλιστικό φαντασιακό.
Στοχαστές σαν τον Καστοριάδη υποστηρίζουν ότι αν θέλουμε να ξεφύγουμε από την «άνοδο της ασημαντότητας» και την παθητικότητα, ο ρόλος της Παιδείας πρέπει να αναδομηθεί ριζικά γύρω από τους εξής άξονες:
1. Παιδεία για την Αυτονομία (Έναντι της Συμμόρφωσης)Η κριτική στο σύγχρονο σύστημα: Το σημερινό εκπαιδευτικό σύστημα λειτουργεί ως εργοστάσιο παραγωγής εξειδικευμένων εργαζομένων. Μαθαίνει στα παιδιά χρησιμοθηρικές δεξιότητες για να γίνουν πειθαρχημένα γρανάζια των πολυεθνικών και της αγοράς εργασίας.
Η πρόταση του Καστοριάδη: Η αληθινή Παιδεία δεν πρέπει να διδάσκει «τι να σκέφτεσαι», αλλά «πώς να σκέφτεσαι». Στόχος της είναι να βοηθήσει το άτομο να γίνει αυτόνομο —δηλαδή ικανό να αμφισβητεί τους υπάρχοντες νόμους, τις κατεστημένες αλήθειες, τα στερεότυπα και, κυρίως, τις δικές του πεποιθήσεις.
2. Η Παιδεία ως «Κοινωνικοποίηση» και Διαμόρφωση ΠολιτώνΣτην Αρχαία Αθήνα, η διαμόρφωση του πολίτη δεν γινόταν μέσα σε μια κλειστή αίθουσα με αποστήθιση, αλλά μέσα στην ίδια την Αγορά και την Εκκλησία του Δήμου.
Για τον Καστοριάδη, η Παιδεία είναι η διαδικασία με την οποία η κοινότητα μαθαίνει στα μέλη της να αγαπούν τα κοινά. Ένα παιδί πρέπει να ανατρέφεται με την ιδέα ότι η διακυβέρνηση της κοινωνίας είναι δική του ευθύνη, όχι των «ειδικών» ή των επαγγελματιών πολιτικών. Το σχολείο θα έπρεπε να λειτουργεί ως ένα μικρό, αμεσοδημοκρατικό εργαστήριο, όπου οι μαθητές λαμβάνουν συλλογικά αποφάσεις για τη λειτουργία του.
3. Το Μάθημα του «Αυτοπεριορισμού»Όπως είδαμε, ο άκρατος καπιταλισμός βασίζεται στην Ύβρη: στην ιδέα ότι μπορούμε να καταναλώνουμε και να επεκτεινόμαστε χωρίς όριο.
Η Παιδεία της αυτονομίας διδάσκει τον Αυτοπεριορισμό. Αντιλαμβανόμαστε ότι, επειδή ακριβώς είμαστε ελεύθεροι να κάνουμε τα πάντα, πρέπει να βάλουμε μόνοι μας όρια στις επιθυμίες μας για χάρη της κοινότητας και του πλανήτη. Η ελευθερία χωρίς όρια δεν είναι δημοκρατία, είναι η ζούγκλα της αγοράς.
4. Η Αναζήτηση του Νοήματος έναντι του «Υλισμού»
Η «ασημαντότητα» γεννιέται όταν οι άνθρωποι σταματούν να θέτουν βαθιά ερωτήματα για τη ζωή και την κοινωνία, και απλώς καταναλώνουν.
Η Παιδεία οφείλει να ξανανοίξει τον δρόμο προς τη φιλοσοφία, την τέχνη και την κριτική σκέψη. Όχι ως στείρα γνώση για τους λίγους, αλλά ως εργαλεία που επιτρέπουν σε κάθε άνθρωπο να δώσει το δικό του, αυθεντικό νόημα στην ύπαρξή του, μακριά από τα πρότυπα που επιβάλλει το μάρκετινγκ των πολυεθνικών.
«Η δημοκρατία είναι το πολίτευμα του τραγικού κινδύνου, επειδή δεν έχει εξωτερικά όρια. Τα μόνα της όρια είναι αυτά που θέτει η ίδια στον εαυτό της. Και για να θέσει αυτά τα όρια, χρειάζεται πολίτες με Παιδεία.» — Κορνήλιος Καστοριάδης
Με απλά λόγια, ο Καστοριάδης μάς λέει ότι δεν μπορεί να υπάρξει δημοκρατική κοινωνία χωρίς δημοκρατικούς πολίτες, και οι δημοκρατικοί πολίτες δεν γεννιούνται, αλλά διαπλάθονται μέσω της Παιδείας. Αν η Παιδεία αποτύχει να μας βγάλει από τον λήθαργο της ιδιωτεύσης, τότε η επέλαση της ασημαντότητας και των πολυεθνικών θα είναι αναπόφευκτη.
Μέρος 1ο: Η Πράξη – Πώς εφαρμόζεται η Αμεσοδημοκρατική Παιδεία σήμερα;
Για να σπάσει η «ασημαντότητα» και η παθητικότητα που καλλιεργεί ο άκρατος καπιταλισμός, το εκπαιδευτικό ίδρυμα (σχολείο ή πανεπιστήμιο) πρέπει να πάψει να είναι ένας χώρος στείρας αποστήθισης και να μετατραπεί σε μια μικρογραφία αυτόνομης κοινωνίας.
Η Παιδεία οφείλει να ξανανοίξει τον δρόμο προς τη φιλοσοφία, την τέχνη και την κριτική σκέψη. Όχι ως στείρα γνώση για τους λίγους, αλλά ως εργαλεία που επιτρέπουν σε κάθε άνθρωπο να δώσει το δικό του, αυθεντικό νόημα στην ύπαρξή του, μακριά από τα πρότυπα που επιβάλλει το μάρκετινγκ των πολυεθνικών.
«Η δημοκρατία είναι το πολίτευμα του τραγικού κινδύνου, επειδή δεν έχει εξωτερικά όρια. Τα μόνα της όρια είναι αυτά που θέτει η ίδια στον εαυτό της. Και για να θέσει αυτά τα όρια, χρειάζεται πολίτες με Παιδεία.» — Κορνήλιος Καστοριάδης
Με απλά λόγια, ο Καστοριάδης μάς λέει ότι δεν μπορεί να υπάρξει δημοκρατική κοινωνία χωρίς δημοκρατικούς πολίτες, και οι δημοκρατικοί πολίτες δεν γεννιούνται, αλλά διαπλάθονται μέσω της Παιδείας. Αν η Παιδεία αποτύχει να μας βγάλει από τον λήθαργο της ιδιωτεύσης, τότε η επέλαση της ασημαντότητας και των πολυεθνικών θα είναι αναπόφευκτη.
Μέρος 1ο: Η Πράξη – Πώς εφαρμόζεται η Αμεσοδημοκρατική Παιδεία σήμερα;
Για να σπάσει η «ασημαντότητα» και η παθητικότητα που καλλιεργεί ο άκρατος καπιταλισμός, το εκπαιδευτικό ίδρυμα (σχολείο ή πανεπιστήμιο) πρέπει να πάψει να είναι ένας χώρος στείρας αποστήθισης και να μετατραπεί σε μια μικρογραφία αυτόνομης κοινωνίας.
Ο Καστοριάδης θα πρότεινε ριζικές αλλαγές στην καθημερινή δομή:Η Γενική Συνέλευση ως κυρίαρχο όργανο: Οι αποφάσεις για τη λειτουργία του σχολείου (από το πρόγραμμα και τις εκδηλώσεις μέχρι τη διαχείριση του προϋπολογισμού και τους κανόνες συμπεριφοράς) δεν λαμβάνονται μονομερώς από τον Διευθυντή ή το Υπουργείο. Λαμβάνονται στη Γενική Συνέλευση, όπου μαθητές, καθηγητές και εργαζόμενοι έχουν από μία ισότιμη ψήφο.
Κυκλική εναλλαγή και ανακλητότητα: Τα συμβούλια συντονισμού δεν έχουν μόνιμα μέλη ούτε «αρχηγούς». Οι ρόλοι (π.χ. εκπρόσωποι για εξωτερικά θέματα) μοιράζονται με κυκλική εναλλαγή ή κλήρωση, και οι εκπρόσωποι είναι ανά πάσα στιγμή ανακλητοί από τη συνέλευση αν δεν τηρούν τις δεσμεύσεις τους.
Κατάργηση της αυθεντίας – Συνδιαμόρφωση της γνώσης: Ο δάσκαλος παύει να είναι ο μοναδικός κάτοχος της αλήθειας που παραδίδει ένα έτοιμο μάθημα (ετερονομία). Γίνεται συντονιστής. Οι μαθητές ενθαρρύνονται να αμφισβητούν τα βιβλία, να ερευνούν, να θέτουν ερωτήματα και να επιλέγουν συλλογικά μέρος των θεμάτων που θέλουν να αναλύσουν.
Βιωματικός Αυτοπεριορισμός: Αντί για ποινές και αποβολές που επιβάλλονται «από πάνω», οι ίδιοι οι μαθητές θεσπίζουν τους κανόνες της κοινότητάς τους. Όταν κάποιος παραβιάζει έναν κανόνα, η αντιμετώπιση γίνεται μέσα από κύκλους διαλόγου και συμφιλίωσης, μαθαίνοντας έμπρακτα τι σημαίνει η ευθύνη των πράξεων απέναντι στο σύνολο.
Όλοι τους αναζητούσαν την ελευθερία, αλλά διέφεραν ριζικά στα μέσα και τη φιλοσοφία:Καρλ Μαρξ (Η Ταξική Βάση): Έθεσε τα θεμέλια της κριτικής στον καπιταλισμό, αναδεικνύοντας την οικονομική εκμετάλλευση και την ανάγκη ανατροπής της αστικής τάξης. Ωστόσο, η αποδοχή μιας μεταβατικής κρατικής εξουσίας («δικτατορία του προλεταριάτου») και η πίστη σε νομοτελειακούς νόμους της ιστορίας άνοιξαν άθελά τους τον δρόμο για τον συγκεντρωτισμό.
Μιχαήλ Μπακούνιν (Η Προφητική Προειδοποίηση): Διέγνωσε αμέσως τον κίνδυνο του μαρξιστικού κρατισμού. Διακήρυξε ότι το κράτος δεν μπορεί να φέρει την ελευθερία και προέβλεψε με ακρίβεια ότι η μαρξιστική «πρωτοπορία» θα μετατρεπόταν σε μια νέα, αυταρχική, κόκκινη γραφειοκρατία. Πρότεινε την άμεση καταστροφή του κράτους και την οργάνωση από τα κάτω.
Κορνήλιος Καστοριάδης (Η Οντολογία της Αυτονομίας): Προχώρησε πέρα από την οικονομία και το κράτος, πηγαίνοντας στο επίπεδο του πολιτισμού και του «Φαντασιακού». Απέδειξε ότι η Σοβιετική Ένωση κατέληξε σε έναν «γραφειοκρατικό καπιταλισμό» και ότι ο σύγχρονος δυτικός καπιταλισμός ναρκώνει τους πολίτες μέσω της καταναλωτικής μανίας και της ιδιωτεύσης.
Το νήμα που συνδέει αυτή τη διαδρομή οδηγεί σε ένα ξεκάθαρο συμπέρασμα για τον 21ο αιώνα: Η επέλαση των πολυεθνικών, η κυριαρχία των αλγορίθμων και η οικολογική κρίση δεν είναι απλώς οικονομικά προβλήματα, αλλά προβλήματα έλλειψης Αυτονομίας.
Η ιστορία δεν πρόκειται να μας σώσει αυτόματα. Η έξοδος από τη σύγχρονη «βαρβαρότητα» και την «ασημαντότητα» απαιτεί τη γέννηση ενός νέου κοινωνικού φαντασιακού. Και αυτό το φαντασιακό μπορεί να ξεκινήσει μόνο αν διεκδικήσουμε ξανά την Άμεση Δημοκρατία στην πράξη, αρχής γενομένης από μια Παιδεία που διαπλάθει ελεύθερους, υπεύθυνους και σκεπτόμενους πολίτες.
Σπάζοντας την «Άνοδο της Ασημαντότητας»: Η Άμεση Δημοκρατία ως Αντίδοτο στον Άκρατο Καπιταλισμό
Ζούμε σε μια εποχή που μοιάζει ταυτόχρονα υπερ-συνδεδεμένη και βαθιά απομονωμένη. Η επέλαση των πολυεθνικών κολοσσών, η κυριαρχία των αλγορίθμων και η κλιματική κρίση συνθέτουν ένα σκηνικό όπου ο σύγχρονος άνθρωπος νιώθει όλο και πιο ανίκανος να επηρεάσει τις εξελίξεις. Παρά την ψευδαίσθηση της ελευθερίας που προσφέρουν τα αμέτρητα καταναλωτικά αγαθά και η ψηφιακή «συμμετοχή» των μέσων κοινωνικής δικτύωσης, η πολιτική έχει μετατραπεί σε ένα θέαμα για ειδικούς, managers και influencers. Οι πολίτες ιδιωτεύουν, αποσύρονται στον μικρόκοσμό τους και η κοινωνία βυθίζεται σε αυτό που ο μεγάλος Έλληνας στοχαστής Κορνήλιος Καστοριάδης ονόμασε «άνοδο της ασημαντότητας».
Για να κατανοήσουμε πώς φτάσαμε σε αυτό το σημείο, αλλά και πώς μπορούμε να δραπετεύσουμε από το σημερινό τέλμα, οφείλουμε να ξαναπιάσουμε το νήμα της ριζοσπαστικής κριτικής. Από τις μεγάλες ιδεολογικές συγκρούσεις του 19ου αιώνα και τα τυφλά σημεία του ορθόδοξου Μαρξισμού, μέχρι τις προφητικές προειδοποιήσεις του αναρχισμού, η αναζήτηση για την αληθινή ελευθερία ήταν πάντα μια μάχη ανάμεσα στον συγκεντρωτισμό και την αυτοοργάνωση. Σήμερα, η σκέψη του Καστοριάδης έρχεται να μας υπενθυμίσει ότι η διέξοδος δεν είναι απλώς οικονομική, αλλά κατεξοχήν πολιτική και πολιτισμική. Το αντίδοτο στον άκρατο καπιταλισμό δεν βρίσκεται σε περισσότερους κρατικούς ελέγχους ή καλύτερους αλγορίθμους, αλλά στην αναβίωση της Άμεσης Δημοκρατίας και στην οικοδόμηση μιας κοινωνίας που τολμά να θεσμίζει τον εαυτό της ελεύθερα.
Κυκλική εναλλαγή και ανακλητότητα: Τα συμβούλια συντονισμού δεν έχουν μόνιμα μέλη ούτε «αρχηγούς». Οι ρόλοι (π.χ. εκπρόσωποι για εξωτερικά θέματα) μοιράζονται με κυκλική εναλλαγή ή κλήρωση, και οι εκπρόσωποι είναι ανά πάσα στιγμή ανακλητοί από τη συνέλευση αν δεν τηρούν τις δεσμεύσεις τους.
Κατάργηση της αυθεντίας – Συνδιαμόρφωση της γνώσης: Ο δάσκαλος παύει να είναι ο μοναδικός κάτοχος της αλήθειας που παραδίδει ένα έτοιμο μάθημα (ετερονομία). Γίνεται συντονιστής. Οι μαθητές ενθαρρύνονται να αμφισβητούν τα βιβλία, να ερευνούν, να θέτουν ερωτήματα και να επιλέγουν συλλογικά μέρος των θεμάτων που θέλουν να αναλύσουν.
Βιωματικός Αυτοπεριορισμός: Αντί για ποινές και αποβολές που επιβάλλονται «από πάνω», οι ίδιοι οι μαθητές θεσπίζουν τους κανόνες της κοινότητάς τους. Όταν κάποιος παραβιάζει έναν κανόνα, η αντιμετώπιση γίνεται μέσα από κύκλους διαλόγου και συμφιλίωσης, μαθαίνοντας έμπρακτα τι σημαίνει η ευθύνη των πράξεων απέναντι στο σύνολο.
Όλοι τους αναζητούσαν την ελευθερία, αλλά διέφεραν ριζικά στα μέσα και τη φιλοσοφία:Καρλ Μαρξ (Η Ταξική Βάση): Έθεσε τα θεμέλια της κριτικής στον καπιταλισμό, αναδεικνύοντας την οικονομική εκμετάλλευση και την ανάγκη ανατροπής της αστικής τάξης. Ωστόσο, η αποδοχή μιας μεταβατικής κρατικής εξουσίας («δικτατορία του προλεταριάτου») και η πίστη σε νομοτελειακούς νόμους της ιστορίας άνοιξαν άθελά τους τον δρόμο για τον συγκεντρωτισμό.
Μιχαήλ Μπακούνιν (Η Προφητική Προειδοποίηση): Διέγνωσε αμέσως τον κίνδυνο του μαρξιστικού κρατισμού. Διακήρυξε ότι το κράτος δεν μπορεί να φέρει την ελευθερία και προέβλεψε με ακρίβεια ότι η μαρξιστική «πρωτοπορία» θα μετατρεπόταν σε μια νέα, αυταρχική, κόκκινη γραφειοκρατία. Πρότεινε την άμεση καταστροφή του κράτους και την οργάνωση από τα κάτω.
Κορνήλιος Καστοριάδης (Η Οντολογία της Αυτονομίας): Προχώρησε πέρα από την οικονομία και το κράτος, πηγαίνοντας στο επίπεδο του πολιτισμού και του «Φαντασιακού». Απέδειξε ότι η Σοβιετική Ένωση κατέληξε σε έναν «γραφειοκρατικό καπιταλισμό» και ότι ο σύγχρονος δυτικός καπιταλισμός ναρκώνει τους πολίτες μέσω της καταναλωτικής μανίας και της ιδιωτεύσης.
Το νήμα που συνδέει αυτή τη διαδρομή οδηγεί σε ένα ξεκάθαρο συμπέρασμα για τον 21ο αιώνα: Η επέλαση των πολυεθνικών, η κυριαρχία των αλγορίθμων και η οικολογική κρίση δεν είναι απλώς οικονομικά προβλήματα, αλλά προβλήματα έλλειψης Αυτονομίας.
Η ιστορία δεν πρόκειται να μας σώσει αυτόματα. Η έξοδος από τη σύγχρονη «βαρβαρότητα» και την «ασημαντότητα» απαιτεί τη γέννηση ενός νέου κοινωνικού φαντασιακού. Και αυτό το φαντασιακό μπορεί να ξεκινήσει μόνο αν διεκδικήσουμε ξανά την Άμεση Δημοκρατία στην πράξη, αρχής γενομένης από μια Παιδεία που διαπλάθει ελεύθερους, υπεύθυνους και σκεπτόμενους πολίτες.
Σπάζοντας την «Άνοδο της Ασημαντότητας»: Η Άμεση Δημοκρατία ως Αντίδοτο στον Άκρατο Καπιταλισμό
Ζούμε σε μια εποχή που μοιάζει ταυτόχρονα υπερ-συνδεδεμένη και βαθιά απομονωμένη. Η επέλαση των πολυεθνικών κολοσσών, η κυριαρχία των αλγορίθμων και η κλιματική κρίση συνθέτουν ένα σκηνικό όπου ο σύγχρονος άνθρωπος νιώθει όλο και πιο ανίκανος να επηρεάσει τις εξελίξεις. Παρά την ψευδαίσθηση της ελευθερίας που προσφέρουν τα αμέτρητα καταναλωτικά αγαθά και η ψηφιακή «συμμετοχή» των μέσων κοινωνικής δικτύωσης, η πολιτική έχει μετατραπεί σε ένα θέαμα για ειδικούς, managers και influencers. Οι πολίτες ιδιωτεύουν, αποσύρονται στον μικρόκοσμό τους και η κοινωνία βυθίζεται σε αυτό που ο μεγάλος Έλληνας στοχαστής Κορνήλιος Καστοριάδης ονόμασε «άνοδο της ασημαντότητας».
Για να κατανοήσουμε πώς φτάσαμε σε αυτό το σημείο, αλλά και πώς μπορούμε να δραπετεύσουμε από το σημερινό τέλμα, οφείλουμε να ξαναπιάσουμε το νήμα της ριζοσπαστικής κριτικής. Από τις μεγάλες ιδεολογικές συγκρούσεις του 19ου αιώνα και τα τυφλά σημεία του ορθόδοξου Μαρξισμού, μέχρι τις προφητικές προειδοποιήσεις του αναρχισμού, η αναζήτηση για την αληθινή ελευθερία ήταν πάντα μια μάχη ανάμεσα στον συγκεντρωτισμό και την αυτοοργάνωση. Σήμερα, η σκέψη του Καστοριάδης έρχεται να μας υπενθυμίσει ότι η διέξοδος δεν είναι απλώς οικονομική, αλλά κατεξοχήν πολιτική και πολιτισμική. Το αντίδοτο στον άκρατο καπιταλισμό δεν βρίσκεται σε περισσότερους κρατικούς ελέγχους ή καλύτερους αλγορίθμους, αλλά στην αναβίωση της Άμεσης Δημοκρατίας και στην οικοδόμηση μιας κοινωνίας που τολμά να θεσμίζει τον εαυτό της ελεύθερα.
Η Ευθύνη της Επιλογής Μας
Το νήμα που συνδέει τη ριζοσπαστική σκέψη από τον 19ο αιώνα μέχρι σήμερα μας οδηγεί σε μια αμείλικτη αλήθεια: η κρίση της εποχής μας δεν είναι απλώς οικονομική ή τεχνολογική, είναι πρωτίστως κρίση πολιτική και πολιτισμική. Ο άκρατος καπιταλισμός, η παντοδυναμία των πολυεθνικών και η αλγοριθμική διαχείριση της καθημερινότητάς μας δεν επικράτησαν επειδή αποτελούν νομοτελειακή ανάγκη της ιστορίας, αλλά επειδή βρήκαν χώρο μέσα στην παραίτηση, την ιδιωτεύση και την «άνοδο της ασημαντότητας» των σύγχρονων κοινωνιών.
Το δίλημμα που έθεσε ο Κορνήλιος Καστοριάδης, «Σοσιαλισμός ή Βαρβαρότητα», παραμένει πιο επίκαιρο από ποτέ. Η βαρβαρότητα σήμερα δεν φοράει απαραίτητα το πρόσωπο ενός ολοκληρωτικού κράτους· κρύβεται πίσω από την απόλυτη απάθεια, τον υπνωτισμό της αέναης κατανάλωσης και την ψευδαίσθηση ελευθερίας που προσφέρει μια οθόνη.
Αν θέλουμε να σπάσουμε αυτόν τον κύκλο, πρέπει να καταλάβουμε ότι κανένας «σιδερένιος νόμος» της ιστορίας και κανένας αυτόματος μηχανισμός δεν πρόκειται να μας σώσει. Η έξοδος από το τέλμα απαιτεί τη γέννηση ενός νέου κοινωνικού φαντασιακού που θα βάζει στο επίκεντρο τον αυτοπεριορισμό, την κοινότητα και την αληθινή ανθρώπινη δημιουργία. Η Άμεση Δημοκρατία δεν είναι μια ουτοπική θεωρία του παρελθόντος, αλλά μια καθημερινή, ζωντανή πράξη που ξεκινά από τα κάτω: από τους χώρους εργασίας μας, τις γειτονιές μας και, κυρίως, από μια Παιδεία που τολμά να διαπλάθει αυτόνομους και ελεύθερους ανθρώπους.
Το μέλλον της κοινωνίας μας δεν είναι προδιαγεγραμμένο. Γράφεται κάθε μέρα από εμάς τους ίδιους, με τις επιλογές, τη δράση ή τη σιωπή μας. Και η ευθύνη αυτής της επιλογής μάς ανήκει ολοκληρωτικά.
Το μονο που εχουμε να χασουμε ειναι τις αλυσιδες μας.
