Το σύγχρονο Μεξικό παρουσιάζεται συχνά μέσα από εικόνες βίας, καρτέλ, διαφθοράς και κοινωνικών αντιθέσεων. Είναι η χώρα του Ελ Τσάπο, των ένοπλων συγκρούσεων και ενός κράτους που συχνά μοιάζει να αγωνίζεται να επιβληθεί απέναντι σε ισχυρούς μη κρατικούς δρώντες.
Και όμως, κάτω από αυτή τη δραματική επικαιρότητα, υπάρχει ένα βαθύτερο ερώτημα:
Μήπως η κρίση του Μεξικού δεν είναι μόνο πολιτική ή κοινωνική, αλλά και μια κρίση πολιτισμικής μνήμης και ταυτότητας;
Ίσως η απάντηση να βρίσκεται σε μια λέξη που εμφανίζεται στα βιβλία του Carlos Castaneda:
Τονάλ, το νησί της ύλης
Η κατάκτηση και η απώλεια ενός κόσμου
Το 1519 οι Ισπανοί κονκισταδόρες του Hernán Cortés αποβιβάστηκαν στις ακτές του Μεξικού. Δύο χρόνια αργότερα, η Spanish conquest of the Aztec Empire ολοκληρώθηκε με την πτώση της Τενοτστιτλάν.
Δεν καταστράφηκε μόνο μια αυτοκρατορία.
Καταστράφηκε ένας τρόπος αντίληψης του κόσμου.
Θεοί εγκαταλείφθηκαν, γλώσσες περιθωριοποιήθηκαν, ιερά βιβλία κάηκαν και ολόκληρες κοσμοθεωρίες υποχώρησαν μπροστά στην αποικιακή τάξη.
Ίσως αυτό που χάθηκε δεν ήταν μόνο η πολιτική ανεξαρτησία.
Ίσως χάθηκε το συλλογικό τονάλ ενός πολιτισμού.
Ο ποιητής που γνώριζε τη φθαρτότητα
Πέντε αιώνες πριν από τον Καστανιέδα, ο Nezahualcóyotl έγραφε:
«Δεν ζούμε για πάντα πάνω στη γη· μόνο για λίγο είμαστε εδώ.»
Στους στίχους του δεν υπάρχει θρίαμβος.Υπάρχει επίγνωση της προσωρινότητας.
Η αναζήτηση της αλήθειας δεν γίνεται μέσα από τη δύναμη, αλλά μέσα από την ποίηση και τη μνήμη.
Ο Νεσαουαλκόγιοτλ ίσως υπήρξε ο πρώτος μεγάλος φιλόσοφος του Μεξικού.
Η έρημος της Σονόρα και ο Δον Χουάν
Στην Sonoran Desert, ο Δον Χουάν Ματούς των βιβλίων του Καστανέντα μιλά για έναν λαό που έχασε τη γνώση των προγόνων του.
Ο «ναγουάλ» και το «τονάλ» δεν παρουσιάζονται ως απλές μεταφυσικές έννοιες.
Είναι ένας ποιητικός τρόπος να μιλήσει κανείς για τη μνήμη και τη λήθη.
Για μια βαθιά πολιτισμική πληγή.
Είτε ο Δον Χουάν υπήρξε ιστορικά είτε όχι, το μήνυμα που μεταφέρει παραμένει συγκλονιστικό:
Ένας λαός μπορεί να χάσει όχι μόνο τη γη του, αλλά και τον τρόπο με τον οποίο ονειρεύεται τον κόσμο.
Η μοναξιά του Μεξικανού
Ο Octavio Paz, στο The Labyrinth of Solitude, περιγράφει το Μεξικό ως έναν λαό που αναζητά τον εαυτό του.
Για τον Παζ, η κατάκτηση δεν αποτελεί απλώς ιστορικό γεγονός.
Είναι ένα τραύμα που εξακολουθεί να διαμορφώνει τη μεξικανική ψυχή.
Η μοναξιά, η σχέση με τον θάνατο, η ανάγκη να κρύβει κανείς τον εσωτερικό του κόσμο, όλα αυτά αποτελούν στοιχεία μιας βαθύτερης ιστορικής εμπειρίας.
Τα καρτέλ και το κενό της νεωτερικότητας
Σήμερα το Μεξικό είναι μια χώρα σύγχρονη, βιομηχανική, παγκοσμιοποιημένη.
Και όμως, η βία των καρτέλ, η διαφθορά και οι κοινωνικές ανισότητες δείχνουν ότι η οικονομική ανάπτυξη δεν αρκεί για να θεραπεύσει τις ιστορικές ρωγμές.
Τα καρτέλ δεν είναι πολιτισμός.
Δεν είναι παράδοση.
Είναι η σκοτεινή όψη ενός κόσμου όπου η αγορά και η βία υποκατέστησαν συχνά την κοινότητα, τη μνήμη και το νόημα.
Η αναζήτηση του χαμένου τονάλ
Ίσως τελικά το μεγάλο ερώτημα του Μεξικού να μην είναι μόνο πώς θα νικήσει τα καρτέλ.
Αλλά πώς θα συμφιλιώσει:
το προκολομβιανό παρελθόν με τη νεωτερικότητα,
την αυτόχθονη μνήμη με την ισπανική κληρονομιά,
την ανάπτυξη με την κοινωνική δικαιοσύνη,
την ιστορία με το μέλλον.
Ίσως αυτό να εννοούσε ο Δον Χουάν όταν μιλούσε για την απώλεια του τονάλ.
Και ίσως, πέντε αιώνες μετά την κατάκτηση, η μεγάλη περιπέτεια του Μεξικού να είναι ακόμη η ίδια:
η αναζήτηση της χαμένης του ψυχής.
Αυτό θα μπορούσε να αποτελέσει τον πυρήνα ενός πιο λογοτεχνικού και φιλοσοφικού δοκιμίου, στο ύφος του Οκτάβιο Παζ ή του Κάρλος Φουέντες, όπου η ιστορία, η ποίηση και η πολιτική συναντώνται σε ένα κοινό ερώτημα: Τι σημαίνει τελικά να είσαι Μεξικανός;
Το Μεξικό μαστίζεται από ένα σύνθετο πλέγμα κοινωνικών προκλήσεων. Οι βασικότερες πηγές αστάθειας περιλαμβάνουν την εκτεταμένη βία των καρτέλ ναρκωτικών, τις τεράστιες ανισότητες πλούτου και την ενδημική διαφθορά που υπονομεύει τους θεσμούς.
Οι κυριότερες διαστάσεις της κρίσης περιλαμβάνουν:
Βία και Εγκληματικότητα: Η χώρα αντιμετωπίζει πρωτοφανή επίπεδα βίας με χιλιάδες ανθρωποκτονίες και αγνοούμενους ετησίως, καθώς ισχυρές εγκληματικές ομάδες ελέγχουν περιοχές επιβάλλοντας το νόμο του φόβου.
Έμφυλη Βία: Το φαινόμενο των γυναικοκτονιών είναι ιδιαίτερα έντονο, με τη χώρα να καταγράφει ανησυχητικά υψηλά ποσοστά κακοποίησης.
Διαφθορά και Ατιμωρησία: Η διαπλοκή κρατικών αξιωματούχων με το οργανωμένο έγκλημα διαβρώνει την εμπιστοσύνη των πολιτών στους θεσμούς και το δικαστικό σύστημα.
Κοινωνική Ανισότητα & Φτώχεια: Παρά την ισχυρή οικονομία της χώρας, ένα μεγάλο μέρος του πληθυσμού ζει σε συνθήκες φτώχειας, με ελλιπή πρόσβαση σε ποιοτική εκπαίδευση, υποδομές και αξιοπρεπή εργασία.
Η απαρχή (δεκαετίες 1970-1980)
Μέχρι τη δεκαετία του 1970, το Μεξικό δεν ήταν το κέντρο του παγκόσμιου εμπορίου ναρκωτικών. Χρησίμευε κυρίως ως διάδρομος μεταφοράς κοκαΐνης από τη Νότια Αμερική προς τις United States.
Καθώς οι αμερικανικές αρχές δυσκόλεψαν τις θαλάσσιες διαδρομές μέσω Καραϊβικής, οι διακινητές στράφηκαν όλο και περισσότερο στο Μεξικό.
Το μονοκομματικό σύστημα και η «άτυπη συμφωνία»
Για περίπου 70 χρόνια κυβερνούσε το Institutional Revolutionary Party.
Πολλοί αναλυτές υποστηρίζουν ότι υπήρχε ένα είδος ανεπίσημης ισορροπίας:
οι εγκληματικές οργανώσεις λειτουργούσαν υπό συγκεκριμένους περιορισμούς,
το κράτος διατηρούσε τον γενικό έλεγχο,
η βία παρέμενε σχετικά χαμηλή.
Η σχέση αυτή δεν σήμαινε επίσημη συνεργασία, αλλά ένα σύστημα όπου η διαφθορά επέτρεπε τη συνύπαρξη.
Η διάσπαση των μεγάλων οργανώσεων
Στη δεκαετία του 1990 και ιδιαίτερα μετά το 2000, το σύστημα αυτό κατέρρευσε.
Οι μεγάλες οργανώσεις διασπάστηκαν σε μικρότερα, πιο επιθετικά καρτέλ, όπως:
Sinaloa Cartel
Gulf Cartel
Los Zetas
Jalisco New Generation Cartel
Οι οργανώσεις αυτές άρχισαν να πολεμούν μεταξύ τους για τον έλεγχο περιοχών και διαδρομών διακίνησης.
Ο «πόλεμος κατά των ναρκωτικών»
Το 2006 ο πρόεδρος Felipe Calderón ανέπτυξε τον στρατό σε μεγάλη κλίμακα για την καταπολέμηση των καρτέλ.
Η στρατηγική αυτή:
εξουδετέρωσε αρκετούς αρχηγούς,
αλλά οδήγησε και σε μεγαλύτερο κατακερματισμό των οργανώσεων,
αύξησε τη βία,προκάλεσε χιλιάδες θανάτους και εξαφανίσεις.
Γιατί τα καρτέλ είναι τόσο ισχυρά;
1. Τεράστια οικονομικά κέρδη
Το εμπόριο ναρκωτικών αποφέρει δισεκατομμύρια δολάρια.
2. Διαφθορά
Αστυνομικοί, τοπικοί αξιωματούχοι και πολιτικοί έχουν κατά καιρούς κατηγορηθεί για συνεργασία με εγκληματικές οργανώσεις.
3. Αδύναμο δικαστικό σύστημα
Η ατιμωρησία παραμένει υψηλή.
4. Φτώχεια και έλλειψη ευκαιριών
Σε ορισμένες περιοχές, οι εγκληματικές οργανώσεις προσφέρουν εργασία και εισόδημα σε νέους ανθρώπους.
5. Ζήτηση από τις ΗΠΑ
Η μεγάλη κατανάλωση ναρκωτικών στις ΗΠΑ τροφοδοτεί την αγορά.
6. Παράνομη διακίνηση όπλων
Πολλά όπλα που χρησιμοποιούν τα καρτέλ προέρχονται από τις ΗΠΑ.
Συμπέρασμα
Το πρόβλημα των καρτέλ δεν είναι απλώς ζήτημα εγκληματικότητας. Είναι αποτέλεσμα της αλληλεπίδρασης:
οικονομικών ανισοτήτων,διαφθοράς,αδύναμων θεσμών,διεθνούς ζήτησης ναρκωτικών,
και ιστορικών πολιτικών επιλογών.
Αυτός είναι ο λόγος που αρκετοί πολιτικοί επιστήμονες χαρακτηρίζουν το Μεξικό όχι ως «αποτυχημένο κράτος», αλλά ως ένα κράτος που σε ορισμένες περιοχές ανταγωνίζεται με ισχυρούς μη κρατικούς δρώντες για την άσκηση εξουσίας.
Πολιτική εξουσία και οργανωμένο έγκλημα – Υπάρχουν σχέσεις μεταξύ πολιτικών και καρτέλ;
Αυτό είναι ίσως το πιο αμφιλεγόμενο και ευαίσθητο θέμα της σύγχρονης μεξικανικής πολιτικής. Δεν υπάρχουν αποδείξεις ότι το σύνολο του πολιτικού συστήματος ελέγχεται από τα καρτέλ, όμως έχουν αποκαλυφθεί πολλές περιπτώσεις διαφθοράς, συνεργασίας και διείσδυσης του οργανωμένου εγκλήματος σε διάφορα επίπεδα της εξουσίας.
Η έννοια της «ναρκοπολιτικής»
Οι ερευνητές χρησιμοποιούν συχνά τον όρο «ναρκοπολιτική» για να περιγράψουν την κατάσταση όπου εγκληματικές οργανώσεις:
χρηματοδοτούν προεκλογικές εκστρατείες,επηρεάζουν εκλογικά αποτελέσματα,
εκφοβίζουν πολιτικούς αντιπάλους,διεισδύουν σε αστυνομικές και κρατικές υπηρεσίες,
επιδιώκουν να αποκτήσουν πολιτική προστασία.
Στόχος τους δεν είναι συνήθως να κυβερνήσουν άμεσα, αλλά να εξασφαλίσουν ότι το κράτος δεν θα παρεμποδίζει τις δραστηριότητές τους.
Τοπικό και όχι απαραίτητα εθνικό φαινόμενο
Η διείσδυση των καρτέλ παρατηρείται κυρίως:
σε δήμους,σε περιφερειακές κυβερνήσεις,στις τοπικές αστυνομικές δυνάμεις.
Σε αρκετές περιοχές, οι εγκληματικές οργανώσεις έχουν ασκήσει τέτοια επιρροή ώστε να επιβάλλουν ποιοι υποψήφιοι θα συμμετέχουν στις εκλογές.
Δολοφονίες πολιτικών
Το Μεξικό συγκαταλέγεται στις πιο επικίνδυνες χώρες για τους πολιτικούς και τους υποψήφιους σε τοπικές εκλογές.
Κατά τη διάρκεια πολλών εκλογικών αναμετρήσεων, δεκάδες υποψήφιοι έχουν δολοφονηθεί. Οι επιθέσεις αυτές αποδίδονται συχνά σε εγκληματικές οργανώσεις που επιδιώκουν να επηρεάσουν τη διακυβέρνηση συγκεκριμένων περιοχών.
Η υπόθεση της Ιγκουάλα και οι 43 φοιτητές
Το 2014, στην πόλη Iguala, εξαφανίστηκαν 43 φοιτητές της Ayotzinapa Rural Teachers' College.
Η υπόθεση αποκάλυψε πιθανές σχέσεις μεταξύ:
τοπικών πολιτικών αρχών,αστυνομικών δυνάμεων,και εγκληματικών οργανώσεων.
Το γεγονός προκάλεσε διεθνή κατακραυγή και ανέδειξε τις αδυναμίες των κρατικών θεσμών.
Διαφθορά στις δυνάμεις ασφαλείας
Ένα από τα σοβαρότερα προβλήματα είναι ότι οι οργανώσεις διαθέτουν τεράστια οικονομικά μέσα.
Έτσι μπορούν:να δωροδοκούν δημόσιους λειτουργούς,να εκβιάζουν αξιωματούχους,
να στρατολογούν αστυνομικούς,να διεισδύουν σε κρατικούς μηχανισμούς.
Στο Μεξικό χρησιμοποιείται συχνά η έκφραση:
«Plata o plomo» («Ασήμι ή μολύβι»)που σημαίνει:«Ή θα δεχθείς τα χρήματα ή θα αντιμετωπίσεις τη βία».
Οι διάφορες κυβερνήσεις έχουν ακολουθήσει διαφορετικές στρατηγικές:
Felipe Calderón: στρατιωτικοποίηση και «πόλεμος κατά των καρτέλ».
Enrique Peña Nieto: προσπάθεια μείωσης της δημόσιας προβολής του προβλήματος.
Andrés Manuel López Obrador: πολιτική «Abrazos, no balazos» («Αγκαλιές, όχι σφαίρες»), δίνοντας έμφαση στα κοινωνικά αίτια της βίας.
Claudia Sheinbaum: συνδυασμός κοινωνικών πολιτικών και ενίσχυσης των δυνάμεων ασφαλείας.
Η κληρονομιά της Μεξικανικής Επανάστασης (1910-1920)
Mexican Revolution
Η επανάσταση υπήρξε εξαιρετικά αιματηρή. Μετά το τέλος της, η πολιτική ελίτ κατέληξε στο συμπέρασμα ότι έπρεπε να αποφευχθούν νέοι εμφύλιοι πόλεμοι και στρατιωτικές συγκρούσεις.
Έτσι δημιουργήθηκε ένα σύστημα στο οποίο:
οι στρατιωτικοί περιορίστηκαν πολιτικά,
οι συγκρούσεις μεταξύ των ελίτ λύνονταν μέσα από θεσμούς και όχι μέσω πραξικοπημάτων,
η εξουσία συγκεντρώθηκε σε ένα κυρίαρχο κόμμα.
2. Η δημιουργία του PRI
Institutional Revolutionary Party
Από το 1929 μέχρι το 2000 το PRI κυριάρχησε στην πολιτική ζωή.
Παρότι το σύστημα χαρακτηρίστηκε από:
πελατειακές σχέσεις,
διαφθορά,
εκλογικές παρατυπίες,
προσέφερε σταθερότητα και ενσωμάτωνε:
στρατιωτικούς,
συνδικάτα,
επιχειρηματίες,
αγρότες,
μέσα σε ένα ενιαίο πολιτικό πλαίσιο.
3. Ο στρατός τέθηκε υπό πολιτικό έλεγχο
Σε αντίθεση με:
Chile,
Argentina,
Brazil,
οι ένοπλες δυνάμεις του Μεξικού δεν απέκτησαν ποτέ αυτόνομο πολιτικό ρόλο.
Οι κυβερνήσεις φρόντισαν:
να μην επιτρέψουν την ανεξαρτητοποίηση του στρατού,
να δίνουν στους στρατηγούς προνόμια και κύρος,
να αποφεύγουν τις εσωτερικές συγκρούσεις μέσα στις ένοπλες δυνάμεις.
4. Η στάση των Ηνωμένων Πολιτειών
United States
Κατά τον Ψυχρό Πόλεμο οι ΗΠΑ στήριξαν ή ανέχθηκαν στρατιωτικά καθεστώτα σε πολλές χώρες της Λατινικής Αμερικής.
Στο Μεξικό όμως υπήρχε ήδη ένα σταθερό, αντικομμουνιστικό και φιλικό προς τις ΗΠΑ καθεστώς. Δεν υπήρχε επομένως η ίδια ανάγκη για πραξικόπημα όπως στη Χιλή του 1973 ή στην Αργεντινή του 1976.
5. Το «τέλειο δικτατορικό σύστημα»
Ο Περουβιανός συγγραφέας και πολιτικός Mario Vargas Llosa αποκάλεσε το πολιτικό σύστημα του PRI:
«Η τέλεια δικτατορία»
Όχι επειδή υπήρχε στρατιωτική χούντα, αλλά επειδή:
το ίδιο κόμμα κυβερνούσε επί δεκαετίες,
οι εκλογές ελέγχονταν σε μεγάλο βαθμό,
η αντιπολίτευση ήταν αδύναμη,
το κράτος διατηρούσε ισχυρό έλεγχο.
Παρόλα αυτά υπήρχαν:
κοινοβούλιο,
σύνταγμα,
πολιτικά κόμματα,
οπότε το καθεστώς δεν έμοιαζε με τις ανοιχτές στρατιωτικές δικτατορίες της Νότιας Αμερικής.
6. Υπήρξε καταστολή
Το γεγονός ότι δεν υπήρξε στρατιωτική χούντα δεν σημαίνει ότι δεν υπήρξαν παραβιάσεις ανθρωπίνων δικαιωμάτων.
Χαρακτηριστικό παράδειγμα είναι η Tlatelolco massacre, όταν οι δυνάμεις ασφαλείας σκότωσαν διαδηλωτές λίγο πριν από τους Ολυμπιακούς Αγώνες του 1968.
Συμπέρασμα
Το Μεξικό απέφυγε τις στρατιωτικές δικτατορίες όχι επειδή είχε πάντα πλήρως δημοκρατικούς θεσμούς, αλλά επειδή το κυρίαρχο πολιτικό σύστημα κατάφερε να:
ενσωματώσει τον στρατό,
διατηρήσει την πολιτική σταθερότητα,
αποτρέψει τις συγκρούσεις μεταξύ των ελίτ,
εξυπηρετήσει τα στρατηγικά συμφέροντα των ΗΠΑ.
Έτσι, αντί για στρατιωική δικτατορία, το Μεξικό ανέπτυξε ένα ιδιόμορφο μονοκομματικό καθεστώς που κυριάρχησε για περισσότερο από επτά δεκαετίες.
Από εδώ προκύπτει ένα ακόμη πιο βαθύ ερώτημα:
Πώς ένα κράτος που απέφυγε τις στρατιωτικές δικτατορίες και διατήρησε θεσμική συνέχεια κατέληξε να αντιμετωπίζει σήμερα τόσο ισχυρά καρτέλ και τόσο εκτεταμένη βία;
Εκεί βρίσκεται ίσως η μεγαλύτερη αντίφαση της σύγχρονης ιστορίας του Μεξικού.
Πώς μια χώρα με θεσμική συνέχεια, χωρίς στρατιωτικές δικτατορίες και χωρίς εμφύλιο πόλεμο, βρέθηκε αντιμέτωπη με τόσο ισχυρές εγκληματικές οργανώσεις;
Η μεγάλη αντίφαση του Μεξικού
1. Το κράτος ήταν ισχυρό πολιτικά, αλλά όχι παντού
Το σύστημα του PRI δημιούργησε πολιτική σταθερότητα, αλλά δεν οικοδόμησε εξίσου ισχυρούς θεσμούς σε ολόκληρη τη χώρα.
Σε πολλές απομακρυσμένες περιοχές:
η αστυνομία ήταν αδύναμη,
η δικαιοσύνη λειτουργούσε ανεπαρκώς,
η διαφθορά ήταν εκτεταμένη.
Έτσι, ενώ το κράτος φαινόταν ισχυρό από την πρωτεύουσα, στην περιφέρεια η πραγματικότητα ήταν διαφορετική.
2. Η διαφθορά έγινε μέρος του συστήματος
Το πολιτικό σύστημα βασίστηκε σε:
πελατειακές σχέσεις,
ανταλλαγή πολιτικής υποστήριξης με προνόμια,
ανοχή σε παράνομες δραστηριότητες.
Αυτό βοήθησε στη διατήρηση της σταθερότητας, αλλά εμπόδισε την ανάπτυξη πραγματικά ανεξάρτητων θεσμών.
Όταν αργότερα εμφανίστηκαν ισχυρότερες εγκληματικές οργανώσεις, βρήκαν ήδη έτοιμα δίκτυα διαφθοράς.
3. Η γεωγραφία του Μεξικού
Το Μεξικό βρίσκεται ανάμεσα:
στην παραγωγή ναρκωτικών της Νότιας Αμερικής,
και στη μεγαλύτερη αγορά κατανάλωσης στον κόσμο, τις United States.
Αυτό τοποθέτησε τη χώρα στο επίκεντρο του παγκόσμιου εμπορίου ναρκωτικών.
Τα πιθανά κέρδη ήταν τεράστια.
4. Η δημοκρατική μετάβαση του 2000
Το 2000 έληξε η κυριαρχία του PRI.
Η δημοκρατία ενισχύθηκε, αλλά παράλληλα:
αποδυναμώθηκαν οι παλιοί μηχανισμοί ελέγχου,
δημιουργήθηκαν κενά εξουσίας,
τα καρτέλ άρχισαν να συγκρούονται μεταξύ τους.
Έτσι, η μετάβαση στη δημοκρατία συνοδεύτηκε από αύξηση της βίας.
5. Ο πόλεμος κατά των ναρκωτικών το 2006
Ο πρόεδρος Felipe Calderón χρησιμοποίησε τον στρατό για να αντιμετωπίσει τα καρτέλ.
Το αποτέλεσμα ήταν αντιφατικό:
Επιτυχίες
εξουδετερώθηκαν αρκετοί αρχηγοί,
διαλύθηκαν ορισμένες οργανώσεις.
Παρενέργειες
τα μεγάλα καρτέλ διασπάστηκαν,
δημιουργήθηκαν δεκάδες μικρότερες και πιο βίαιες ομάδες,
αυξήθηκαν οι συγκρούσεις.
6. Η κοινωνική ανισότητα
Παρά τη σημαντική οικονομία του Μεξικού:
εκατομμύρια άνθρωποι ζουν στη φτώχεια,
πολλοί νέοι έχουν περιορισμένες ευκαιρίες,
ορισμένες περιοχές εξαρτώνται οικονομικά από παράνομες δραστηριότητες
Τα καρτέλ εξελίχθηκαν
Σήμερα οι οργανώσεις δεν περιορίζονται στα ναρκωτικά.
Ασχολούνται επίσης με:εκβιασμούς,απαγωγές,λαθρεμπόριο καυσίμων,εμπορία ανθρώπων,
παράνομη εξόρυξη,παράνομη υλοτομία.
Πολλοί πολιτικοί επιστήμονες υποστηρίζουν ότι το Μεξικό δεν πάσχει από έλλειψη κράτους.
Αντίθετα, αντιμετωπίζει ένα πρόβλημα που ονομάζεται:
«κατακερματισμένη κυριαρχία».Δηλαδή:
Το κράτος είναι ισχυρό σε ορισμένους τομείς,
αλλά σε άλλους ανταγωνίζεται μη κρατικούς δρώντες για τον έλεγχο της βίας και της οικονομικής δραστηριότητας.
Με άλλα λόγια
Το Μεξικό δεν κατέρρευσε όπως η Σομαλία ούτε βίωσε στρατιωτική δικτατορία όπως η Χιλή του 1973.
Ανέπτυξε ένα ιδιόμορφο σύστημα όπου:
η δημοκρατία συνυπάρχει με τη διαφθορά,
η οικονομική ανάπτυξη με τις κοινωνικές ανισότητες,
και η κρατική εξουσία με ισχυρές εγκληματικές οργανώσεις.
Αυτό είναι που κάνει το Μεξικό μία από τις πιο σύνθετες και αντιφατικές περιπτώσεις στον σύγχρονο κόσμο.
«Ο ρόλος των Ηνωμένων Πολιτειών: Πόσο ευθύνονται οι ΗΠΑ για την κρίση που αντιμετωπίζει το Μεξικό;»
Εκεί αρχίζει μια από τις πιο έντονες συζητήσεις μεταξύ ιστορικών, πολιτικών επιστημόνων και αναλυτών ασφαλείας.
Ο ρόλος των Ηνωμένων Πολιτειών στην κρίση του Μεξικού
Αυτό είναι ένα από τα πιο αμφιλεγόμενα ζητήματα. Η απάντηση των περισσότερων ειδικών δεν είναι ότι οι ΗΠΑ «δημιούργησαν» τα καρτέλ, αλλά ότι η αμερικανική οικονομία, οι πολιτικές ασφαλείας και η αγορά όπλων συνέβαλαν σημαντικά στην ενίσχυσή τους.
1. Η τεράστια ζήτηση ναρκωτικών
Οι United States αποτελούν εδώ και δεκαετίες μία από τις μεγαλύτερες αγορές παράνομων ναρκωτικών στον κόσμο.
Η ζήτηση για:κοκαΐνη,ηρωίνη,μεθαμφεταμίνες,φαιντανύλη,δημιουργεί μια αγορά δισεκατομμυρίων δολαρίων.
Τα καρτέλ του Μεξικού πλουτίζουν επειδή υπάρχει τεράστια ζήτηση βόρεια των συνόρων.
Συχνά λέγεται:«Τα χρήματα προέρχονται από τις ΗΠΑ, ενώ το αίμα χύνεται στο Μεξικό.»
Η διακίνηση όπλων
Ένα μεγάλο ποσοστό των όπλων που χρησιμοποιούν οι εγκληματικές οργανώσεις προέρχεται από τις ΗΠΑ.
Οι λόγοι περιλαμβάνουν:ευκολότερη πρόσβαση σε ορισμένες πολιτείες,παράνομες αγορές και διακινητές,λαθρεμπόριο μέσω των συνόρων.
Έτσι, ενώ τα ναρκωτικά κινούνται προς τον βορρά, πολλά όπλα κινούνται προς τον νότο.
Ο «Πόλεμος κατά των Ναρκωτικών»
Από τη δεκαετία του 1970, οι αμερικανικές κυβερνήσεις υιοθέτησαν πολιτικές καταστολής.
Η λογική ήταν:σύλληψη διακινητών,εξόντωση ηγετών,στρατιωτική συνεργασία με άλλες χώρες.
Ωστόσο, πολλοί ειδικοί θεωρούν ότι αυτή η στρατηγική είχε απρόβλεπτες συνέπειες.
Όταν συλλαμβανόταν ένας αρχηγός:οι οργανώσεις διασπώνταν,δημιουργούνταν νέες ομάδες,αυξανόταν η βία.
Η συνεργασία Ουάσιγκτον–Μεξικού
Οι ΗΠΑ έχουν χρηματοδοτήσει και υποστηρίξει τις μεξικανικές αρχές μέσω πρωτοβουλιών όπως η Mérida Initiative.
Παρείχαν:εκπαίδευση,εξοπλισμό,πληροφορίες,τεχνολογική υποστήριξη.
Οι υποστηρικτές αυτής της πολιτικής υποστηρίζουν ότι βοήθησε την αντιμετώπιση του οργανωμένου εγκλήματος.
Οι επικριτές θεωρούν ότι έδωσε υπερβολική έμφαση στη στρατιωτική διάσταση και όχι στις κοινωνικές αιτίες.
Η φαιντανύλη και η νέα κρίση
Τα τελευταία χρόνια η φαιντανύλη έχει γίνει τεράστιο ζήτημα στις ΗΠΑ.
Οι πρόδρομες χημικές ουσίες προέρχονται κυρίως από την China, μεταφέρονται στο Μεξικό και εκεί ορισμένα καρτέλ παρασκευάζουν το ναρκωτικό πριν το διακινήσουν στις ΗΠΑ.
Αυτό έχει δημιουργήσει νέες εντάσεις μεταξύ:
ΗΠΑ,Μεξικού,Κίνας.
Η μεξικανική οπτική
Πολλοί Μεξικανοί υποστηρίζουν ότι:
οι ΗΠΑ καταναλώνουν τα ναρκωτικά,τα αμερικανικά όπλα καταλήγουν στα καρτέλ,
η βία συμβαίνει κυρίως στο Μεξικό.
Γι' αυτό θεωρούν ότι η ευθύνη είναι κοινή και όχι αποκλειστικά μεξικανική.
Η αμερικανική οπτική
Πολλοί Αμερικανοί αναλυτές αντιτείνουν ότι:
η διαφθορά στο Μεξικό είναι εσωτερικό πρόβλημα,
οι μεξικανικοί θεσμοί είναι αδύναμοι,χωρίς τη συνεργασία διεφθαρμένων αξιωματούχων τα καρτέλ δεν θα είχαν αποκτήσει τέτοια ισχύ.
Συμπέρασμα
Οι περισσότεροι πολιτικοί επιστήμονες και ειδικοί στην ασφάλεια καταλήγουν ότι:
Η κρίση των καρτέλ είναι προϊόν αλληλεπίδρασης δύο χωρών.
Η αμερικανική ζήτηση και η ροή όπλων παρέχουν τα οικονομικά και στρατιωτικά μέσα.
Η διαφθορά, οι κοινωνικές ανισότητες και οι θεσμικές αδυναμίες του Μεξικού επιτρέπουν στις εγκληματικές οργανώσεις να εδραιωθούν.
«Τα καρτέλ είναι ένα διασυνοριακό φαινόμενο: τα χρήματα, τα όπλα και τα ναρκωτικά διασχίζουν τα σύνορα, όπως και οι ευθύνες.»
Ένα ακόμη πιο βαθύ ερώτημα είναι αν το Μεξικό κινδυνεύει πραγματικά να μετατραπεί σε «ναρκοκράτος» ή αν οι δημοκρατικοί του θεσμοί παραμένουν αρκετά ισχυροί ώστε να αποτρέψουν μια τέτοια εξέλιξη. Αυτό είναι ένα από τα μεγαλύτερα σύγχρονα πολιτικά διλήμματα της χώρας.
Η αναζήτηση του χαμένου τονάλ
Ίσως τελικά το μεγάλο ερώτημα του Μεξικού να μην είναι μόνο πώς θα νικήσει τα καρτέλ.
Αλλά πώς θα συμφιλιώσει:
το προκολομβιανό παρελθόν με τη νεωτερικότητα,
την αυτόχθονη μνήμη με την ισπανική κληρονομιά,
την ανάπτυξη με την κοινωνική δικαιοσύνη,
την ιστορία με το μέλλον.
Ίσως αυτό να εννοούσε ο Δον Χουάν όταν μιλούσε για την απώλεια του τονάλ.
Και ίσως, πέντε αιώνες μετά την κατάκτηση, η μεγάλη περιπέτεια του Μεξικού να είναι ακόμη η ίδια: η αναζήτηση της χαμένης του ψυχής.
Ίσως το Μεξικό να μην είναι μόνο η χώρα των καρτέλ, της βίας και των κοινωνικών αντιθέσεων, όπως συχνά παρουσιάζεται στις ειδήσεις.
Ίσως να είναι κάτι πολύ περισσότερο.
Μια χώρα που κουβαλά ταυτόχρονα τη μνήμη της Spanish conquest of the Aztec Empire, την κληρονομιά των αρχαίων πολιτισμών, τη σιωπή της Σονόρα, τους στίχους του Nezahualcóyotl, την αναζήτηση του Carlos Castaneda και τη βαθιά περισυλλογή του Octavio Paz.
Ίσως οι μεγάλες πληγές της ιστορίας να μην επουλώνονται ποτέ ολοκληρωτικά.
Ίσως απλώς μεταμορφώνονται και συνοδεύουν τους λαούς μέσα στους αιώνες.
Και ίσως, πίσω από τις συγκρούσεις, τη διαφθορά και τη βία, να συνεχίζει να ακούγεται, αμυδρά αλλά επίμονα, η φωνή ενός παλιού ναγουάλ στην έρημο της Σονόρα, που υπενθυμίζει ότι ένας λαός δεν χάνει πραγματικά τον εαυτό του όσο εξακολουθεί να θυμάται, να αναζητά και να ονειρεύεται.
Γιατί η μεγαλύτερη μάχη των εθνών δεν είναι πάντοτε για την εξουσία ή την επιβίωση.
Είναι η μάχη ενάντια στη λήθη.
