Από την Κάλπη στην Αλλοτρίωση:

 

Γιατί η Σύγχρονη Δημοκρατία μάς Μετατρέπει σε Παθητικούς Θεατές

Κάθε φορά που πλησιάζουν εκλογές, μας επαναλαμβάνουν το ίδιο στερεότυπο: η ψήφος είναι η ύψιστη στιγμή της δημοκρατίας, η μέρα που ο πολίτης γίνεται κυρίαρχος. Ωστόσο, η πραγματικότητα που βιώνουμε, με πιο πρόσφατο και κραυγαλέο παράδειγμα τις αμερικανικές εκλογές, αφήνει μια βαθιά αίσθηση ματαιότητας. Πόσο «ελεύθερη» είναι η πολιτική μας επιλογή όταν η δημόσια ενημέρωση ελέγχεται από γιγαντιαία οικονομικά συμφέροντα, Super PACs και δισεκατομμυριούχους που ορίζουν τους ίδιους τους αλγορίθμους των μέσων κοινωνικής δικτύωσης;
Η αλήθεια είναι ότι στις σύγχρονες δυτικές κοινωνίες, η δημοκρατία δεν μας απελευθερώνει· αντίθετα, μας αποξενώνει. Ο πολίτης έχει απομακρυνθεί πλήρως από τα πραγματικά κέντρα λήψης αποφάσεων. 

Καλούμαστε να λειτουργήσουμε ως «κυρίαρχοι» για λίγα δευτερόλεπτα πίσω από το παραπέτασμα της κάλπης, μόνο και μόνο για να παραδώσουμε λευκή επιταγή σε μια επαγγελματική κάστα πολιτικών και τεχνοκρατών για τα επόμενα τέσσερα χρόνια.

 Αντιγράφοντας τη διάγνωση του Καρλ Μαρξ για τον εργάτη που αλλοτριώνεται από το προϊόν του, ο σύγχρονος πολίτης βιώνει μια βαθιά πολιτική αλλοτρίωση: παράγει την εξουσία, αλλά δεν του ανήκει. Μετατρέπεται σε έναν παθητικό θεατή ενός καλά σκηνοθετημένου θεάματος, όπου οι νόμοι αποφασίζονται γι' αυτόν, αλλά χωρίς αυτόν.

Χωρίς Εσένα για Εσένα»: Η Πολιτική Αποξένωση στις Σύγχρονες Φιλελεύθερες Ολιγαρχίες
Αν ο Καρλ Μαρξ περιέγραψε πώς ο εργάτης αποξενώνεται από το προϊόν της δουλειάς του, η σύγχρονη πολιτική πραγματικότητα μάς δείχνει πώς ο πολίτης αποξενώνεται από την ίδια του την εξουσία. Ζούμε σε συστήματα που αυτοαποκαλούνται «δημοκρατίες», αλλά λειτουργούν ως φιλελεύθερες ολιγαρχίες.
Η αλλοτρίωση αυτή εκδηλώνεται σε κάθε επίπεδο: οι νόμοι (το προϊόν της πολιτικής) παράγονται από μια κλειστή κάστα και επιβάλλονται στους πολίτες ως μια ξένη, απρόσιτη δύναμη, ενω για του ιδιους, εχουν φροντισει να εχουν βγαλει νομους περι μη ευθυνης των υπουργων, εκτος τα διαφορα παραθυρακια,
Η ίδια η διακυβέρνηση έχει πάψει να είναι συλλογική υπόθεση· έχει μετατραπεί σε διαχείριση από «ειδικούς». Ο πολίτης στερείται την πολιτική του φύση και απομονώνεται. Το σύστημα έχει χτιστεί πάνω στο αξίωμα του «χωρίς εσένα για εσένα»: οι αποφάσεις για το μέλλον σου, την υγεία σου, την παιδεία σου και την οικονομία λαμβάνονται σε κλειστά δωμάτια, με τη δική σου υπογραφή (την ψήφο), αλλά χωρίς τη δική σου παρουσία.

 Εξαγοράζοντας την Ψηφιακή Αγορά: Η Ελεύθερη Επιλογή στην Εποχή των Super PACs και της Big Tech
Στην Αρχαία Αθήνα, η δημοκρατία γεννήθηκε στην Αγορά, έναν φυσικό, δημόσιο χώρο όπου οι πολίτες συζητούσαν ισότιμα. Σήμερα, η Αγορά έχει μεταφερθεί στον ψηφιακό κόσμο των μέσων κοινωνικής δικτύωσης. Μόνο που αυτή η νέα ψηφιακή αγορά δεν είναι δημόσια· είναι ιδιωτική περιουσία ελάχιστων πολυεθνικών κολοσσών (Big Tech) και δισεκατομμυριοτύχων.
Οι πρόσφατες αμερικανικές εκλογές απέδειξαν ότι η πολιτική επιλογή έχει μετατραπεί σε ένα πανάκριβο προϊόν. Μέσω των Super PACs (των επιτροπών πολιτικής δράσης που συγκεντρώνουν αστρονομικά ποσά από την οικονομική ελίτ), ο πλούτος μετατρέπεται άμεσα σε πολιτική επιρροή. 

Όταν οι ίδιοι άνθρωποι που χρηματοδοτούν τις προεκλογικές εκστρατείες ελέγχουν ταυτόχρονα και τους αλγορίθμους που καθορίζουν τι θα δούμε στην οθόνη μας, η έννοια της «ελεύθερης ενημέρωσης» καταρρέει. Η κοινή γνώμη δεν διαμορφώνεται μέσα από τον διάλογο, αλλά εξαγοράζεται.

 Το Τέλος της Πολιτικής Αυτενέργειας: Ανατέμνοντας την Ψηφιακή Ετερονομία του Σύγχρονου Πολίτη
Το πιο επικίνδυνο επίτευγμα του σύγχρονου άκρατου καπιταλισμού δεν είναι ότι ελέγχει τους θεσμούς, αλλά ότι ελέγχει τη φαντασία μας. Αυτό που ο Καστοριάδης ονόμαζε «ετερονομία» —η πίστη ότι οι κανόνες μας επιβάλλονται από κάπου αλλού και δεν μπορούμε να τους αλλάξουμε— σήμερα έχει γίνει ψηφιακή.
Η πολιτική αυτενέργεια, δηλαδή η ικανότητα του πολίτη να δρα συνειδητά και να αλλάζει την κοινωνία του, αντικαθίσταται από μια παθητική κατανάλωση περιεχομένου. 

Οι αλγόριθμοι τροφοδοτούν τον πολίτη με κατασκευασμένους φόβους, οργή και fake news, εγκλωβίζοντάς τον σε μια «ψηφιακή φούσκα». Ο πολίτης νιώθει ανίκανος να αντιδράσει, πιστεύοντας ότι το υπάρχον σύστημα είναι το μόνο δυνατό. Η «ελεύθερη βούληση» στην κάλπη συρρικνώνεται σε μια επιλογή ανάμεσα σε έτοιμα, συσκευασμένα πολιτικά brands, επισφραγίζοντας το τέλος του πολίτη ως δημιουργού της ιστορίας του.

Πώς θα το σχολίαζε ο Καστοριάδης;
Ο Καστοριάδης θα έλεγε ότι οι αμερικανικές εκλογές είναι η ζωντανή απόδειξη ότι η αντιπροσωπευτική δημοκρατία έχει αυτοκαταστραφεί, παραδίδοντας τα κλειδιά της στον άκρατο καπιταλισμό. Θα τόνιζε ότι:

«Όταν η ενημέρωση και ο πλούτος συγκεντρώνονται σε ελάχιστα χέρια, η "ελεύθερη πολιτική επιλογή" είναι τόσο ελεύθερη όσο η επιλογή ενός καταναλωτή στο ράφι του σούπερ μάρκετ. Και στις δύο περιπτώσεις, κάποιος άλλος έχει αποφασίσει εκ των προτέρων τι θα βρεθεί μπροστά σου.»

Μιλαμε για την «αλλοτρίωση του πολίτη», αλλά αυτό το επιχείρημα αποτελεί την τέλεια γέφυρα για να δουμε γιατί η σημερινή αντιπροσωπευτική δημοκρατία είναι, στην πραγματικότητα, μια «φιλελεύθερη ολιγαρχία».
Ο ίδιος ο Καστοριάδης χρησιμοποιούσε ακριβώς αυτή τη λογική. Αν κάνετε μια απευθείας αναλογία με τα 4 επίπεδα αλλοτρίωσης του Μαρξ  η αλλοτρίωση του σύγχρονου πολίτη ξεδιπλώνεται ως εξής:

1. Αποξένωση από το «προϊόν» της πολιτικής (Οι Νόμοι)Στην εργασία: Ο εργάτης παράγει ένα προϊόν αλλά δεν του ανήκει.
Στην πολιτική: Ο πολίτης υποτίθεται ότι είναι η πηγή της εξουσίας, αλλά οι νόμοι που παράγονται δεν του ανήκουν. Τους υφίσταται ως μια ξένη, επιβεβλημένη δύναμη «από πάνω», χωρίς να έχει καμία δυνατότητα να τους αλλάξει ή να τους αρνηθεί.

2. Αποξένωση από την «πράξη» της πολιτικής (Η Διακυβέρνηση)Στην εργασία: Ο εργάτης εκτελεί μηχανικά εντολές χωρίς δημιουργικότητα.
Στην πολιτική: Η πολιτική πράξη για τον πολίτη έχει συρρικνωθεί σε μια μηχανική, τυφλή κίνηση κάθε τέσσερα χρόνια: στην κάλπη. Ψηφίζει και μετά παραδίδει τη δύναμή του. Τις υπόλοιπες 1.459 ημέρες της τετραετίας, η πολιτική γίνεται χωρίς αυτόν, από μια επαγγελματική κάστα πολιτικών. Ο πολίτης μετατρέπεται σε παθητικό θεατή.

3. Αλλοτρίωση από την «πολιτική φύση» (Το Ευ Ζην)Στην εργασία: Ο εργάτης χάνει τη δημιουργική του φύση.
Στην πολιτική: Ο άνθρωπος χάνει την ιδιότητά του ως «πολιτικό ον» (με την αριστοτελική έννοια). Η ικανότητά του να συνδιαμορφώνει το μέλλον της κοινότητάς του ατροφεί. Όταν σου λένε διαρκώς «άσε τους ειδικούς να αποφασίζουν», ξεχνάς πώς είναι να σκέφτεσαι συλλογικά.

4. Αποξένωση από τους «άλλους πολίτες» (Η Διάλυση της Κοινωνίας)Στην εργασία: Οι εργαζόμενοι ανταγωνίζονται μεταξύ τους.
Στην πολιτική: Το σύστημα μας μετατρέπει σε απομονωμένους «ιδιώτες». Αντί για μια κοινότητα πολιτών που συζητά στην Αγορά, έχουμε άτομα κλεισμένα στα σπίτια τους που βλέπουν τους άλλους ως ανταγωνιστές ή ως «ψηφοφόρους του αντίπαλου κόμματος».


 «Καταναλωτικός Ύπνος ή Πολιτική Αφύπνιση;», 

Ο καπιταλισμός και η σύγχρονη αντιπροσωπευτική δημοκρατία συνεργάζονται για να κρατούν τον πολίτη ναρκωμένο:

«Όπως ο καπιταλισμός αλλοτριώνει τον εργαζόμενο από το προϊόν του, έτσι και η σύγχρονη αντιπροσωπευτική δημοκρατία αλλοτριώνει τον πολίτη από την εξουσία του. Του επιτρέπει να είναι "κυρίαρχος" μόνο για λίγα δευτερόλεπτα πάνω από την κάλπη, για να μετατραπεί αμέσως μετά σε έναν αποξενωμένο υπήκοο, που παρακολουθεί άλλους να αποφασίζουν για τη ζωή του.»
Ο Καστοριάδης έλεγε χαρακτηριστικά ότι «αντιπροσωπεύω σημαίνει αποξενώνω» (το να δίνεις σε κάποιον άλλον το δικαίωμα να μιλάει για σένα, σημαίνει ότι παραιτείσαι από τη δική σου φωνή).Από Θεατές, Δημιουργοί της Ιστορίας μας
Η ανατομία της σύγχρονης πολιτικής πραγματικότητας μας φέρνει αντιμέτωπους με μια σκληρή διαπίστωση: η κάλπη, από εργαλείο ελευθερίας, έχει μετατραπεί συχνά σε έναν μηχανισμό επικύρωσης της δικής μας αλλοτρίωσης. 

Όταν ο δημόσιος χώρος εξαγοράζεται, όταν οι αλγόριθμοι της Big Tech χειραγωγούν το συναίσθημα και τα Super PACs ορίζουν τους κανόνες του παιχνιδιού, η αντιπροσωπευτική δημοκρατία παύει να εκφράζει την κοινωνία και μετατρέπεται σε ένα καλοκουρδισμένο θέαμα για παθητικούς θεατές.
Το να γνωρίζουμε όμως πώς λειτουργεί ο μηχανισμός της αποξένωσής μας είναι το πρώτο, απαραίτητο βήμα για να τον σπάσουμε. 

Ο Κορνήλιος Καστοριάδης μάς υπενθυμίζει ότι η ετερονομία λυγίζει μόνο μπροστά στην απόφαση των ανθρώπων να αναλάβουν την ευθύνη του εαυτού τους. Οι λύσεις δεν θα έρθουν από μια νέα, «καλύτερη» ηγεσία, ούτε από τη ρύθμιση των αλγορίθμων από τους ίδιους τους δημιουργούς τους.
Η έξοδος από την ψηφιακή και οικονομική κηδεμονία απαιτεί να διεκδικήσουμε ξανά την πολιτική μας αυτενέργεια. Απαιτεί να μετατρέψουμε την απομονωμένη, ιδιωτική μας οργή σε συλλογική, δημιουργική δράση.

 Αν αρνηθούμε τον ρόλο του παθητικού καταναλωτή πολιτικών προϊόντων και αρχίσουμε να δημιουργούμε πραγματικούς, οριζόντιους χώρους διαλόγου και λήψης αποφάσεων στην καθημερινότητά μας, τότε και μόνο τότε η δημοκρατία θα πάψει να είναι μια ξένη δύναμη. Είναι η στιγμή να σταματήσουμε να παραχωρούμε τη φωνή μας και, έχοντας πλήρη επίγνωση των κινδύνων και της ευθύνης, να γίνουμε ξανά οι αυθεντικοί δημιουργοί της ιστορίας μας.

«Η δημοκρατία δεν είναι κληρονομιά που απλώς παραλαμβάνουμε. Είναι ευθύνη που αναλαμβάνουμε. Και η Άνοιξή της δεν θα έρθει από τους θεατές, αλλά από τους πολίτες που θα αποφασίσουν να πάρουν ξανά τη ζωή και την πολιτεία στα χέρια τους».


"Ενα το χελιδόνι κι η άνοιξη ακριβή για να γυρίσει ο ήλιος θέλει δουλειά πολλή Θέλει νεκροί χιλιάδες να 'ναι στους τροχούς Θέλει κι οι ζωντανοί να δίνουν το αίμα τους." Ο. ΕΛΥΤΗΣ

Σπάζοντας την «Άνοδο της Ασημαντότητας"

 «Σοσιαλισμός ή Βαρβαρότητα»: Το δίλημμα της ανθρώπινης επιλογής
Η φράση αυτή (που αρχικά είχε χρησιμοποιηθεί από τη Ρόζα Λούξεμπουργκ, αλλά ο Καστοριάδης της έδωσε ένα εντελώς νέο, οντολογικό περιεχόμενο) συμπυκνώνει την ιδέα ότι το μέλλον της ανθρωπότητας είναι ανοιχτό και απρόβλεπτο.

Η απόρριψη της βεβαιότητας: Αν η ιστορία είχε προκαθορισμένους νόμους που οδηγούσαν νομοτελειακά στον σοσιαλισμό (όπως πίστευαν οι ορθόδοξοι μαρξιστές), τότε το δίλημμα δεν θα είχε νόημα. Ο σοσιαλισμός θα ερχόταν έτσι κι αλλιώς.
Τι σημαίνει «Βαρβαρότητα» για τον Καστοριάδη: Δεν εννοούσε απαραίτητα μια επιστροφή στην εποχή των σπηλαίων ή έναν πυρηνικό πόλεμο. 

Βαρβαρότητα είναι η πλήρης απώλεια της κοινωνικής και ατομικής αυτονομίας. Είναι μια κοινωνία όπου οι άνθρωποι μετατρέπονται σε παθητικά γρανάζια ενός τεράστιου γραφειοκρατικού ή τεχνολογικού μηχανισμού, χωρίς να μπορούν να ελέγξουν τη ζωή τους.

Στην Ανατολή (ΕΣΣΔ): Η βαρβαρότητα πήρε τη μορφή του ολοκληρωτικού, αστυνομικού κράτους της κομματικής γραφειοκρατίας.
Στη Δύση: Η βαρβαρότητα παίρνει τη μορφή του σύγχρονου καπιταλισμού, όπου οι άνθρωποι ιδιωτεύουν, αποπολιτικοποιούνται και παγιδεύονται στην καταναλωτική μανία.
Το συμπέρασμα: Το μέλλον δεν είναι εγγυημένο. Ή η κοινωνία θα ξυπνήσει, θα αναλάβει την ευθύνη του εαυτού της και θα δημιουργήσει τον Σοσιαλισμό (την Αυτονομία), ή θα βυθίζεται όλο και περισσότερο στη Βαρβαρότητα (την Ετερονομία και την απάθεια).


 Το «Κοινωνικό Φαντασιακό» και η Καταναλωτική Μανία
Για να καταλάβουμε πώς ο Καστοριάδης εξηγεί τον σύγχρονο καπιταλισμό, πρέπει πρώτα να θυμηθούμε ότι για εκείνον, κάθε κοινωνία συγκρατείται από κάποιες κεντρικές σημασίες (αξίες, ιδέες, μύθους) που η ίδια φαντάζεται και δημιουργεί. Αυτό είναι το Κοινωνικό Φαντασιακό.

Το Φαντασιακό του Καπιταλισμού: Η κεντρική φαντασιακή σημασία του καπιταλισμού είναι η απεριόριστη επέκταση της «ορθολογικής» κυριαρχίας πάνω στη φύση και τον άνθρωπο. Με απλά λόγια: η ιδέα ότι η ευτυχία, η πρόοδος και το νόημα της ζωής κρύβονται στην ασταμάτητη αύξηση της παραγωγής, της τεχνολογίας και της κατανάλωσης.
Η κατασκευή πλασματικών αναγκών: Ο καπιταλισμός δεν ικανοποιεί απλώς τις υπάρχουσες ανάγκες μας (τροφή, στέγη κ.λπ.). Το σύστημα κατασκευάζει διαρκώς νέες φαντασιακές ανάγκες μέσω της διαφήμισης και της κουλτούρας. Μας πείθει ότι η ταυτότητά μας, η αξία μας ως άνθρωποι και η κοινωνική μας status εξαρτώνται από το τι αγοράζουμε.
Η κατανάλωση ως «ναρκωτικό» κατά της ελευθερίας: Εδώ βρίσκεται η πιο βαθιά σύνδεση με την άμεση δημοκρατία. Ο Καστοριάδης παρατήρησε ότι ο σύγχρονος άνθρωπος έχει παραιτηθεί από την πολιτική. Αντί να παλεύει για να ορίζει τη μοίρα του μαζί με τους συμπολίτες του (που απαιτεί προσπάθεια, σκέψη και ευθύνη), προτιμά να κλείνεται στον ιδιωτικό του μικρόκοσμο. Ο καπιταλισμός τού προσφέρει ένα αντάλλαγμα: «Άσε τη διακυβέρνηση και τις αποφάσεις στους ειδικούς (πολιτικούς, τεχνοκράτες) και εγώ θα σου δώσω περισσότερα καταναλωτικά αγαθά, gadgets και θεάματα για να διασκεδάζεις».




Πώς ενώνονται αυτά τα δύο;
Η καταναλωτική μανία είναι η σύγχρονη μορφή της βαρβαρότητας στη Δύση. Είναι ένας τρόπος να κρατούνται οι κοινωνίες σε κατάσταση «υπνωτισμού» και ετερονομίας.
Οι άνθρωποι πιστεύουν ότι είναι ελεύθεροι επειδή μπορούν να επιλέξουν ανάμεσα σε 50 διαφορετικά brands κινητών τηλεφώνων, αλλά στην πραγματικότητα είναι απόλυτα ανελεύθεροι, επειδή δεν μπορούν να επιλέξουν ούτε τους νόμους κάτω από τους οποίους ζουν, ούτε το μοντέλο της ζωής τους.
Για τον Καστοριάδη, η έξοδος από αυτή την παγίδα δεν είναι οικονομική, αλλά πολιτισμική και πολιτική: απαιτεί τη γέννηση ενός νέου Κοινωνικού Φαντασιακού, όπου οι άνθρωποι θα βρισκουν νόημα στη συμμετοχή, στην κοινότητα, στη δημιουργία και στην αυτονομία, και όχι στα ράφια των πολυκαταστημάτων.

Αν ο Καστοριάδης ζούσε σήμερα, θα έβλεπε την εποχή μας ως την απόλυτη επιβεβαίωση των χειρότερων φόβων του, αλλά και ως μια περίοδο πρωτοφανούς βάθυνσης της «κοινωνίας της απάθειας».
Με βάση το θεωρητικό του μοντέλο, η τοποθέτησή του για την επέλαση των πολυεθνικών, την κυριαρχία των αλγορίθμων και τον άκρατο καπιταλισμό θα επικεντρωνόταν σε τέσσερις άξονες:

 Η μετάβαση από τη Γραφειοκρατία στην «Αλγοριθμική Ετερονομία»
Ο Καστοριάδης είχε αναλύσει πώς η γραφειοκρατία διοικούσε τον κόσμο. Σήμερα, θα παρατηρούσε ότι οι πολυεθνικοί κολοσσοί (Big Tech) έχουν αντικαταστήσει τους παραδοσιακούς διευθυντές με αλγορίθμους και τεχνητή νοημοσύνη.Θα υποστήριζε ότι οι κοινωνίες έχουν παραδώσει τη λήψη των αποφάσεων σε «μαύρα κουτιά» κώδικα, τα οποία κανένας πολίτης δεν ελέγχει.
Αυτό αποτελεί την ακραία μορφή ετερονομίας: οι άνθρωποι δεν υπακούουν πλέον απλώς σε ξένους νόμους, αλλά αφήνουν τις ίδιες τις επιθυμίες και τις σκέψεις τους να διαμορφώνονται από τα feed των κοινωνικών δικτύων.

 Το «Φαντασιακό της Απεριόριστης Ύβρεως» και η Κλιματική Κρίση
Για τον Καστοριάδη, η κεντρική σημασία του καπιταλισμού είναι η ψευδαίσθηση ότι μπορούμε να κυριαρχούμε απεριόριστα πάνω στη φύση.

Σήμερα θα τόνιζε ότι η επέλαση των πολυεθνικών, που λεηλατούν τους φυσικούς πόρους για χάρη του βραχυπρόθεσμου κέρδους, οδηγεί στην οικολογική καταστροφή.
Θα χρησιμοποιούσε την αρχαιοελληνική έννοια της Ύβρεως: ο καπιταλισμός δεν γνωρίζει όρια (αυτοπεριορισμό), και η φύση απαντά με τη Νέμεση της κλιματικής κατάρρευσης.

 Η «Ιδιωτεύση» στα Social Media
Ο Καστοριάδης εισήγαγε τον όρο ιδιωτεύση (από το αρχαιοελληνικό ιδιώτης – αυτός που κοιτάζει μόνο το προσωπικό του συμφέρον και απέχει από τα κοινά).Σήμερα, θα έβλεπε ότι η ψηφιακή εποχή προσφέρει την ψευδαίσθηση της συμμετοχής. Οι άνθρωποι νομίζουν ότι ασκούν πολιτική κάνοντας ένα tweet ή ένα like, αλλά στην πραγματικότητα παραμένουν απομονωμένοι στις οθόνες τους.
Οι πολυεθνικές της τεχνολογίας κεφαλαιοποιούν αυτή την αποξένωση, μετατρέποντας την προσοχή μας σε προϊόν (Capitalism of Attention).

 Η «Ασημαντότητα» της Σύγχρονης Πολιτικής
Στο τελευταίο του μεγάλο δοκίμιο, «Η Άνοδος της Ασημαντότητας», περιέγραψε την εξαφάνιση των μεγάλων πολιτικών οραμάτων.Σήμερα θα έλεγε ότι τα πολιτικά κόμματα έχουν μετατραπεί σε εταιρείες μάρκετινγκ (PR agencies) και οι πολιτικοί αρχηγοί σε managers ή influencers.
Το κράτος έχει γίνει ουσιαστικά ο «υπηρέτης» των διεθνών αγορών και των πολυεθνικών. Οι πολίτες το αντιλαμβάνονται αυτό, νιώθουν ανίσχυροι και γι' αυτό είτε απέχουν μαζικά από τις εκλογές, είτε στρέφονται στον τυφλό, οργισμένο λαϊκισμό.


Τι θα πρότεινε ως λύση σήμερα;
Ο Καστοριάδης δεν θα έπεφτε στην κατάθλιψη· θα καλούσε σε πνευματική και πολιτική αφύπνιση. Θα επέμενε ότι:Δεν υπάρχει τεχνική λύση για πολιτικά προβλήματα: Η κλιματική κρίση ή η οικονομική ανισότητα δεν θα λυθούν από «πράσινες πολυεθνικές» ή καλύτερους αλγορίθμους, αλλά από την αλλαγή του τρόπου ζωής μας.


Ανάγκη για Αυτοπεριορισμό: Πρέπει να σπάσουμε το φαντασιακό της αέναης κατανάλωσης. Να μάθουμε να λέμε «αρκετά», επαναφέροντας την αξία της λιτότητας, της δημιουργίας και της συνύπαρξης.
Επαναθεμελίωση της Δημοκρατίας από τα κάτω: Η μόνη απάντηση στην παγκόσμια ισχύ των πολυεθνικών είναι η δημιουργία τοπικών, οριζόντιων δικτύων άμεσης δημοκρατίας, όπου οι κοινότητες θα παίρνουν ξανά τον έλεγχο της παραγωγής, της ενέργειας και της ζωής τους.

Η έννοια του φαντασιακού είναι ο θεμέλιος λίθος στη φιλοσοφία και την κοινωνιολογία του Κορνήλιου Καστοριάδη, ιδιαίτερα στο εμβληματικό του έργο «Η φαντασιακή θέσμιση της κοινωνίας» 
Τι είναι το «φαντασιακό»
Δεν είναι το «φανταστικό»: Ο Καστοριάδης διευκρινίζει ότι το φαντασιακό δεν σημαίνει κάτι το ψεύτικο, το πλασματικό ή το απλώς κατοπτρικό 
Είναι δημιουργική δύναμη: Είναι η ικανότητα να «βλέπει» κανείς αυτό που δεν είναι, να δημιουργεί εκ του μηδενός νέες μορφές, σημασίες και τρόπους ύπαρξης. 
Το «μάγμα» των σημασιών: Ο Καστοριάδης αποκαλεί το κοινωνικό φαντασιακό ένα «μάγμα κοινωνικών σημασιών». Πρόκειται για ένα πλέγμα από αξίες, σύμβολα, κανόνες και σκοπούς (όπως ο θεός, η πατρίδα, το χρήμα, το δίκαιο) τα οποία δεν υπαγορεύονται από τη βιολογία ή τη «λογική» της φύσης, αλλά επινοούνται από την ίδια την ανθρώπινη κοινωνία.

Οι δύο βασικοί πυλώνες
Η ριζική φαντασία της ψυχής (ατομικό επίπεδο): Η ικανότητα του κάθε ανθρώπου να παράγει εικόνες, ιδέες και νοήματα πέρα από τα απλά βιολογικά ερεθίσματα. 
Το κοινωνικό φαντασιακό (συλλογικό επίπεδο): Η κοινή πηγή από την οποία μια κοινωνία αντλεί τους θεσμούς της, τη γλώσσα της και την ταυτότητά της για να νοηματοδοτήσει τον κόσμο και τον εαυτό της. 

Θέσμιση, Αυτονομία και Ετερονομία
Η θέσμιση της κοινωνίας: Η κοινωνία θεσπίζεται μέσα από το φαντασιακό της. Ο Καστοριάδης τονίζει ότι η ιστορία δεν κινείται από «σιδερένιους» οικονομικούς νόμους (όπως πίστευε ο ορθόδοξος μαρξισμός), αλλά είναι μια αέναη δημιουργία. 
Ετερονομία: Συμβαίνει όταν μια κοινωνία θεωρεί ότι οι νόμοι, οι θεσμοί ή τα ήθη της δεν είναι δικό της δημιούργημα, αλλά της δόθηκαν από έξω (από τον Θεό, τους προγόνους, τη «φύση» ή την αγορά).
Αυτονομία: Είναι το πολιτικό πρόταγμα του Καστοριάδη. Αυτόνομη είναι η κοινωνία που γνωρίζει συνειδητά ότι οι θεσμοί της είναι δικό της δημιούργημα και μπορεί να τους αμφισβητήσει και να τους αλλάξει μέσω της άμεσης δημοκρατίας.
Περισσότερες αναλύσεις για τις βασικές έννοιες της σκέψης του μπορείτε να βρείτε σε αφιερώματα όπως το Oι τέσσερις έννοιες-κλειδιά στη σκέψη του Κορνήλιου Καστοριάδη. 


Η άμεση δημοκρατία αποτελεί ένα από τα πιο συχνά πεδία κριτικής απέναντι στον ορθόδοξο Μαρξισμό, καθώς η μαρξιστική θεωρία επικεντρώνεται κυρίως στην ταξική πάλη και την κατάληψη της κρατικής εξουσίας, παρά στις διαδικασίες λήψης αποφάσεων από την ίδια την κοινωνία.
Οι υποστηρικτές της άμεσης δημοκρατίας (όπως οι ελευθεριακοί σοσιαλιστές, οι αναρχικοί και οι συμβουλιακοί κομμουνιστές) ασκούν έντονη κριτική στον Μαρξισμό, εντοπίζοντας τα εξής βασικά σημεία:

1. Η «Δικτατορία του Προλεταριάτου» και ο Συγκεντρωτισμός

Η μαρξιστική προσέγγιση: Ο Μαρξισμός υποστηρίζει ότι για τη μετάβαση στον κομμουνισμό απαιτείται μια μεταβατική περίοδος (η δικτατορία του προλεταριάτου), όπου η εργατική τάξη χρησιμοποιεί το κράτος για να καταστείλει την αστική τάξη.
Η κριτική: Οι υποστηρικτές της άμεσης δημοκρατίας τονίζουν ότι η συγκέντρωση της εξουσίας στα χέρια ενός κράτους ή ενός «πρωτοπόρου κόμματος» (όπως συνέβη στον Λενινισμό) οδηγεί αναπόφευκτα στη δημιουργία μιας νέας γραφειοκρατικής άρχουσας τάξης. Η εξουσία δεν διαχέεται στους πολίτες, αλλά συγκεντρώνεται στην κορυφή.

2. Το Κόμμα-Πρωτοπορία έναντι της ΑυτοοργάνωσηςΗ μαρξιστική (λενινιστική) προσέγγιση: Η εργατική τάξη χρειάζεται ένα πειθαρχημένο, επαναστατικό κόμμα που θα την καθοδηγήσει στην επανάσταση.
Η κριτική: Η άμεση δημοκρατία βασίζεται στην αρχή ότι οι αποφάσεις πρέπει να λαμβάνονται οριζόντια και αδιαμεσολάβητα από τις συνελεύσεις των ίδιων των εργαζομένων και των πολιτών. Η ύπαρξη μιας «πρωτοπορίας» θεωρείται πατερναλιστική, καθώς αφαιρεί την πολιτική αυτενέργεια από τη βάση.

3. Οικονομικός Ντετερμινισμός και Πολιτική Δομή

Η μαρξιστική προσέγγιση: Η οικονομική βάση (τα μέσα παραγωγής) καθορίζει το εποικοδόμημα (την πολιτική, τους νόμους κ.λπ.). Αν αλλάξουν οι σχέσεις παραγωγής, η πολιτική απελευθέρωση θα ακολουθήσει.
Η κριτική: Η άμεση δημοκρατία υποστηρίζει ότι η πολιτική ισότητα και οι δημοκρατικές δομές είναι εξίσου σημαντικές με την οικονομική ισότητα. Αν δεν δημιουργηθούν αμέσως θεσμοί άμεσης συμμετοχής (όπως λαϊκές συνελεύσεις, ανακλητοί αντιπρόσωποι), η οικονομική αλλαγή απλώς θα αντικαταστήσει τους ιδιώτες καπιταλιστές με το κράτος-αφεντικό (κρατικός καπιταλισμός).


Η θέση του: Υποστήριξε ότι στην ΕΣΣΔ δεν υπήρχε σοσιαλισμός, αλλά Γραφειοκρατικός Καπιταλισμός. Η παραδοσιακή αστική τάξη αντικαταστάθηκε από μια νέα άρχουσα τάξη: τη διευθυντική/κομματική γραφειοκρατία. Η βασική αντίθεση της κοινωνίας δεν ήταν πλέον μεταξύ ιδιοκτητών και μη ιδιοκτητών, αλλά μεταξύ διευθυνόντων (αυτών που παίρνουν τις αποφάσεις) και εκτελεστών (αυτών που τις εφαρμόζουν).

 Η ρήξη με τον Ιστορικό Υλισμό και τον Ντετερμινισμό

Η κριτική στον Μαρξισμό: Στο κλασικό του έργο «Η Φαντασιακή Θέσμιση της Κοινωνίας», ο Καστοριάδης εξήγησε ότι ο Μαρξισμός παγιδεύτηκε στη λογική του καπιταλισμού που ήθελε να ανατρέψει. Ο Μαρξ υιοθέτησε την αστική ιδέα ότι η οικονομία, η τεχνολογία και οι «νόμοι της ιστορίας» καθορίζουν τα πάντα (ιστορικός υλισμός).
Η θέση του: Για τον Καστοριάδη, η ιστορία δεν κινείται από προκαθορισμένους οικονομικούς νόμους, αλλά είναι αποτέλεσμα της ανθρώπινης δημιουργίας (ποίησης) και του κοινωνικού φαντασιακού. Οι κοινωνίες αυτοθεσμίζονται ελεύθερα· δεν υπάρχει καμία «ιστορική αναγκαιότητα» που εγγυάται το πέρασμα στον σοσιαλισμό.


.Το Πρόταγμα της Αυτονομίας και η Άμεση Δημοκρατία

Η κριτική στον Μαρξισμό: Ο Μαρξισμός έβλεπε την πολιτική ως δευτερεύουσα (εποικοδόμημα) σε σχέση με την οικονομία (βάση).
Η θέση του: Για τον Καστοριάδη, η επανάσταση είναι κατεξοχήν πολιτικό και πολιτισμικό γεγονός. Στόχος της είναι η Αυτονομία —δηλαδή η κατάσταση όπου η κοινωνία γνωρίζει ότι η ίδια δημιουργεί τους νόμους της και, επομένως, μπορεί να τους αλλάζει. Η άμεση δημοκρατία δεν είναι απλώς μια «μέθοδος», αλλά η μόνη μορφή που μπορεί να πάρει η αυτονομία.

 Πώς φανταζόταν την Αμεσοδημοκρατική Κοινωνία;
Ο Καστοριάδης, επηρεασμένος βαθιά από το μοντέλο της Αρχαίας Αθηναϊκής Δημοκρατίας (απαλλαγμένο από τον θεσμό της δουλείας και τον αποκλεισμό των γυναικών), πρότεινε μια συγκεκριμένη δομή λήψης αποφάσεων:Κυριαρχία των Γενικών Συνελεύσεων: Όλες οι αποφάσεις λαμβάνονται σε τοπικό επίπεδο (εργοστάσια, γειτονιές, πανεπιστήμια) από τις συνελεύσεις των ίδιων των ενδιαφερομένων.
Ανακλητοί Αντιπρόσωποι: Όπου είναι απαραίτητος ο συντονισμός (σε περιφερειακό ή εθνικό επίπεδο), δεν υπάρχουν μόνιμοι πολιτικοί ή βουλευτές, αλλά αντιπρόσωποι με δεσμευτική εντολή, οι οποίοι μπορούν να αντικατασταθούν ανά πάσα στιγμή (ανακλητότητα) αν δεν εκφράζουν τη βάση.
Κατάργηση του διαχωρισμού Κράτους και Κοινωνίας: Η εξουσία διαχέεται στο κοινωνικό σώμα. Δεν υπάρχει επαγγελματική πολιτική ελίτ, δικαστές ή στρατός ξεχωριστός από τους πολίτες.

Με τη φράση αυτή, ο Καστοριάδης χτυπάει την «καρδιά» του μαρξιστικού ντετερμινισμού (της ιδέας δηλαδή ότι η ιστορία κινείται βάσει προκαθορισμένων νόμων) και εισάγει δύο θεμελιώδεις έννοιες της φιλοσοφίας του: την αυτοθέσμιση και τη ριζική δημιουργία.
Στην πράξη, εννοούσε τα εξής τρία πράγματα:

 Δεν υπάρχουν «σιδερένιοι νόμοι» στην Ιστορία
Ο Μαρξισμός υποστήριζε ότι η ιστορία της ανθρωπότητας ακολουθεί μια αναμονή νομοτελειακή πορεία: από τη δουλοκτησία φτάσαμε στη φεουδαρχία, μετά στον καπιταλισμό, και νομοτελειακά (λόγω των αντιφάσεων του συστήματος) ο καπιταλισμός θα κατέρρεε για να δώσει τη θέση του στον σοσιαλισμό και τον κομμουνισμό.
Ο Καστοριάδης λέει ότι αυτό είναι ένας μύθος. Η ιστορία δεν είναι ένα τρένο που κινείται πάνω σε προκαθορισμένες ράγες, ούτε ένα επιστημονικό πείραμα εργαστηρίου. Τίποτα δεν εγγυάται ότι ο καπιταλισμός θα αντικατασταθεί από μια δίκαιη κοινωνία. Αν η ανθρωπότητα δεν δράσει συνειδητά, η κρίση του καπιταλισμού μπορεί κάλλιστα να οδηγήσει στη βαρβαρότητα, στον ολοκληρωτισμό ή στην πλήρη κοινωνική αποσύνθεση.


Καταναλωτικός Ύπνος ή Πολιτική Αφύπνιση; Το Μεγάλο Δίλημμα των Σύγχρονων Κοινωνιών
 Η κοινωνία δημιουργεί τον εαυτό της από το μηδέν (Αυτοθέσμιση)
Κάθε κοινωνία (είτε πρόκειται για την Αρχαία Αθήνα, είτε για τη μεσαιωνική Ευρώπη, είτε για τον σύγχρονο καπιταλισμό) δημιουργεί η ίδια τους νόμους, τους θεσμούς, τις αξίες και τις πεποιθήσεις της. Αυτό ο Καστοριάδης το ονομάζει Κοινωνικό Φαντασιακό.Ετερόνομες κοινωνίες: Είναι οι περισσότερες κοινωνίες στην ιστορία. Δημιουργούν τους νόμους τους, αλλά ισχυρίζονται ότι τους έλαβαν από κάπου αλλού (από τον Θεό, από τη Φύση, από τους Προγόνους, ή από τους «Νόμους της Ιστορίας»). Έτσι, οι άνθρωποι πιστεύουν ότι δεν μπορούν να τους αλλάξουν.
Αυτόνομες κοινωνίες: Είναι οι κοινωνίες που έχουν πλήρη επίγνωση ότι οι ίδιες δημιούργησαν τους νόμους τους. Επομένως, καταλαβαίνουν ότι μπορούν ανά πάσα στιγμή να τους κρίνουν, να τους αλλάξουν και να τους επανασχεδιάσουν μέσω της άμεσης δημοκρατίας.
 Ο Σοσιαλισμός είναι επιλογή και δημιουργία, όχι πεπρωμένο
Όταν ο Καστοριάδης λέει ότι οι κοινωνίες αυτοθεσμίζονται ελεύθερα, εννοεί ότι η ανάδυση μιας νέας κοινωνίας είναι μια πράξη ριζικής δημιουργίας.
Ο σοσιαλισμός ή η άμεση δημοκρατία δεν θα έρθουν επειδή ωρίμασαν οι οικονομικές συνθήκες ή επειδή το έγραψε κάποιο βιβλίο πολιτικής οικονομίας. Θα έρθουν μόνο αν οι ίδιοι οι άνθρωποι το θελήσουν, το φανταστούν και παλέψουν γι' αυτό, δημιουργώντας νέους θεσμούς από το μηδέν. Η ελευθερία δεν είναι το αποτέλεσμα μιας ιστορικής αναγκαιότητας· είναι μια διαρκής, συνειδητή ανθρώπινη προσπάθεια.

Συνοψίζοντας, ο Καστοριάδης μάς λέει ότι είμαστε απόλυτα υπεύθυνοι για την κοινωνία στην οποία ζούμε. Δεν μπορούμε να εναποθέσουμε τις ελπίδες μας σε κανέναν «νόμο της ιστορίας» για να μας σώσει. Αν θέλουμε μια αυτόνομη και δημοκρατική κοινωνία, πρέπει να τη δημιουργήσουμε οι ίδιοι, γνωρίζοντας ότι η αποτυχία ή η επιτυχία εξαρτάται αποκλειστικά από τη δική μας συλλογική δράση.

Παιδεία για Αυτόνομους Πολίτες: Πώς η Άμεση Δημοκρατία Απαντά στη Σύγχρονη Βαρβαρότητα

Για τον Κορνήλιο Καστοριάδη, η Παιδεία αποτελεί το απόλυτο και μοναδικό θεμέλιο της Άμεσης Δημοκρατίας. Διαχώριζε πλήρως την αληθινή Παιδεία από αυτό που σήμερα ονομάζουμε «εκπαίδευση» ή «επαγγελματική κατάρτιση», θεωρώντας ότι το σύγχρονο σχολείο έχει υποταχθεί στο καπιταλιστικό φαντασιακό.

Στοχαστές σαν τον Καστοριάδη υποστηρίζουν ότι αν θέλουμε να ξεφύγουμε από την «άνοδο της ασημαντότητας» και την παθητικότητα, ο ρόλος της Παιδείας πρέπει να αναδομηθεί ριζικά γύρω από τους εξής άξονες:

1. Παιδεία για την Αυτονομία (Έναντι της Συμμόρφωσης)Η κριτική στο σύγχρονο σύστημα: Το σημερινό εκπαιδευτικό σύστημα λειτουργεί ως εργοστάσιο παραγωγής εξειδικευμένων εργαζομένων. Μαθαίνει στα παιδιά χρησιμοθηρικές δεξιότητες για να γίνουν πειθαρχημένα γρανάζια των πολυεθνικών και της αγοράς εργασίας.
Η πρόταση του Καστοριάδη: Η αληθινή Παιδεία δεν πρέπει να διδάσκει «τι να σκέφτεσαι», αλλά «πώς να σκέφτεσαι». Στόχος της είναι να βοηθήσει το άτομο να γίνει αυτόνομο —δηλαδή ικανό να αμφισβητεί τους υπάρχοντες νόμους, τις κατεστημένες αλήθειες, τα στερεότυπα και, κυρίως, τις δικές του πεποιθήσεις.

2. Η Παιδεία ως «Κοινωνικοποίηση» και Διαμόρφωση ΠολιτώνΣτην Αρχαία Αθήνα, η διαμόρφωση του πολίτη δεν γινόταν μέσα σε μια κλειστή αίθουσα με αποστήθιση, αλλά μέσα στην ίδια την Αγορά και την Εκκλησία του Δήμου.
Για τον Καστοριάδη, η Παιδεία είναι η διαδικασία με την οποία η κοινότητα μαθαίνει στα μέλη της να αγαπούν τα κοινά. Ένα παιδί πρέπει να ανατρέφεται με την ιδέα ότι η διακυβέρνηση της κοινωνίας είναι δική του ευθύνη, όχι των «ειδικών» ή των επαγγελματιών πολιτικών. Το σχολείο θα έπρεπε να λειτουργεί ως ένα μικρό, αμεσοδημοκρατικό εργαστήριο, όπου οι μαθητές λαμβάνουν συλλογικά αποφάσεις για τη λειτουργία του.

3. Το Μάθημα του «Αυτοπεριορισμού»Όπως είδαμε, ο άκρατος καπιταλισμός βασίζεται στην Ύβρη: στην ιδέα ότι μπορούμε να καταναλώνουμε και να επεκτεινόμαστε χωρίς όριο.
Η Παιδεία της αυτονομίας διδάσκει τον Αυτοπεριορισμό. Αντιλαμβανόμαστε ότι, επειδή ακριβώς είμαστε ελεύθεροι να κάνουμε τα πάντα, πρέπει να βάλουμε μόνοι μας όρια στις επιθυμίες μας για χάρη της κοινότητας και του πλανήτη. Η ελευθερία χωρίς όρια δεν είναι δημοκρατία, είναι η ζούγκλα της αγοράς.

4. Η Αναζήτηση του Νοήματος έναντι του «Υλισμού»

Η «ασημαντότητα» γεννιέται όταν οι άνθρωποι σταματούν να θέτουν βαθιά ερωτήματα για τη ζωή και την κοινωνία, και απλώς καταναλώνουν.
Η Παιδεία οφείλει να ξανανοίξει τον δρόμο προς τη φιλοσοφία, την τέχνη και την κριτική σκέψη. Όχι ως στείρα γνώση για τους λίγους, αλλά ως εργαλεία που επιτρέπουν σε κάθε άνθρωπο να δώσει το δικό του, αυθεντικό νόημα στην ύπαρξή του, μακριά από τα πρότυπα που επιβάλλει το μάρκετινγκ των πολυεθνικών.


«Η δημοκρατία είναι το πολίτευμα του τραγικού κινδύνου, επειδή δεν έχει εξωτερικά όρια. Τα μόνα της όρια είναι αυτά που θέτει η ίδια στον εαυτό της. Και για να θέσει αυτά τα όρια, χρειάζεται πολίτες με Παιδεία.» — Κορνήλιος Καστοριάδης
Με απλά λόγια, ο Καστοριάδης μάς λέει ότι δεν μπορεί να υπάρξει δημοκρατική κοινωνία χωρίς δημοκρατικούς πολίτες, και οι δημοκρατικοί πολίτες δεν γεννιούνται, αλλά διαπλάθονται μέσω της Παιδείας. Αν η Παιδεία αποτύχει να μας βγάλει από τον λήθαργο της ιδιωτεύσης, τότε η επέλαση της ασημαντότητας και των πολυεθνικών θα είναι αναπόφευκτη.

Μέρος 1ο: Η Πράξη – Πώς εφαρμόζεται η Αμεσοδημοκρατική Παιδεία σήμερα;
Για να σπάσει η «ασημαντότητα» και η παθητικότητα που καλλιεργεί ο άκρατος καπιταλισμός, το εκπαιδευτικό ίδρυμα (σχολείο ή πανεπιστήμιο) πρέπει να πάψει να είναι ένας χώρος στείρας αποστήθισης και να μετατραπεί σε μια μικρογραφία αυτόνομης κοινωνίας. 

Ο Καστοριάδης θα πρότεινε ριζικές αλλαγές στην καθημερινή δομή:Η Γενική Συνέλευση ως κυρίαρχο όργανο: Οι αποφάσεις για τη λειτουργία του σχολείου (από το πρόγραμμα και τις εκδηλώσεις μέχρι τη διαχείριση του προϋπολογισμού και τους κανόνες συμπεριφοράς) δεν λαμβάνονται μονομερώς από τον Διευθυντή ή το Υπουργείο. Λαμβάνονται στη Γενική Συνέλευση, όπου μαθητές, καθηγητές και εργαζόμενοι έχουν από μία ισότιμη ψήφο.
Κυκλική εναλλαγή και ανακλητότητα: Τα συμβούλια συντονισμού δεν έχουν μόνιμα μέλη ούτε «αρχηγούς». Οι ρόλοι (π.χ. εκπρόσωποι για εξωτερικά θέματα) μοιράζονται με κυκλική εναλλαγή ή κλήρωση, και οι εκπρόσωποι είναι ανά πάσα στιγμή ανακλητοί από τη συνέλευση αν δεν τηρούν τις δεσμεύσεις τους.
Κατάργηση της αυθεντίας – Συνδιαμόρφωση της γνώσης: Ο δάσκαλος παύει να είναι ο μοναδικός κάτοχος της αλήθειας που παραδίδει ένα έτοιμο μάθημα (ετερονομία). Γίνεται συντονιστής. Οι μαθητές ενθαρρύνονται να αμφισβητούν τα βιβλία, να ερευνούν, να θέτουν ερωτήματα και να επιλέγουν συλλογικά μέρος των θεμάτων που θέλουν να αναλύσουν.
Βιωματικός Αυτοπεριορισμός: Αντί για ποινές και αποβολές που επιβάλλονται «από πάνω», οι ίδιοι οι μαθητές θεσπίζουν τους κανόνες της κοινότητάς τους. Όταν κάποιος παραβιάζει έναν κανόνα, η αντιμετώπιση γίνεται μέσα από κύκλους διαλόγου και συμφιλίωσης, μαθαίνοντας έμπρακτα τι σημαίνει η ευθύνη των πράξεων απέναντι στο σύνολο.

 Όλοι τους αναζητούσαν την ελευθερία, αλλά διέφεραν ριζικά στα μέσα και τη φιλοσοφία:Καρλ Μαρξ (Η Ταξική Βάση): Έθεσε τα θεμέλια της κριτικής στον καπιταλισμό, αναδεικνύοντας την οικονομική εκμετάλλευση και την ανάγκη ανατροπής της αστικής τάξης. Ωστόσο, η αποδοχή μιας μεταβατικής κρατικής εξουσίας («δικτατορία του προλεταριάτου») και η πίστη σε νομοτελειακούς νόμους της ιστορίας άνοιξαν άθελά τους τον δρόμο για τον συγκεντρωτισμό.
Μιχαήλ Μπακούνιν (Η Προφητική Προειδοποίηση): Διέγνωσε αμέσως τον κίνδυνο του μαρξιστικού κρατισμού. Διακήρυξε ότι το κράτος δεν μπορεί να φέρει την ελευθερία και προέβλεψε με ακρίβεια ότι η μαρξιστική «πρωτοπορία» θα μετατρεπόταν σε μια νέα, αυταρχική, κόκκινη γραφειοκρατία. Πρότεινε την άμεση καταστροφή του κράτους και την οργάνωση από τα κάτω.
Κορνήλιος Καστοριάδης (Η Οντολογία της Αυτονομίας): Προχώρησε πέρα από την οικονομία και το κράτος, πηγαίνοντας στο επίπεδο του πολιτισμού και του «Φαντασιακού». Απέδειξε ότι η Σοβιετική Ένωση κατέληξε σε έναν «γραφειοκρατικό καπιταλισμό» και ότι ο σύγχρονος δυτικός καπιταλισμός ναρκώνει τους πολίτες μέσω της καταναλωτικής μανίας και της ιδιωτεύσης.


Το νήμα που συνδέει αυτή τη διαδρομή οδηγεί σε ένα ξεκάθαρο συμπέρασμα για τον 21ο αιώνα: Η επέλαση των πολυεθνικών, η κυριαρχία των αλγορίθμων και η οικολογική κρίση δεν είναι απλώς οικονομικά προβλήματα, αλλά προβλήματα έλλειψης Αυτονομίας.
Η ιστορία δεν πρόκειται να μας σώσει αυτόματα. Η έξοδος από τη σύγχρονη «βαρβαρότητα» και την «ασημαντότητα» απαιτεί τη γέννηση ενός νέου κοινωνικού φαντασιακού. Και αυτό το φαντασιακό μπορεί να ξεκινήσει μόνο αν διεκδικήσουμε ξανά την Άμεση Δημοκρατία στην πράξη, αρχής γενομένης από μια Παιδεία που διαπλάθει ελεύθερους, υπεύθυνους και σκεπτόμενους πολίτες.

Σπάζοντας την «Άνοδο της Ασημαντότητας»: Η Άμεση Δημοκρατία ως Αντίδοτο στον Άκρατο Καπιταλισμό
Ζούμε σε μια εποχή που μοιάζει ταυτόχρονα υπερ-συνδεδεμένη και βαθιά απομονωμένη. Η επέλαση των πολυεθνικών κολοσσών, η κυριαρχία των αλγορίθμων και η κλιματική κρίση συνθέτουν ένα σκηνικό όπου ο σύγχρονος άνθρωπος νιώθει όλο και πιο ανίκανος να επηρεάσει τις εξελίξεις. Παρά την ψευδαίσθηση της ελευθερίας που προσφέρουν τα αμέτρητα καταναλωτικά αγαθά και η ψηφιακή «συμμετοχή» των μέσων κοινωνικής δικτύωσης, η πολιτική έχει μετατραπεί σε ένα θέαμα για ειδικούς, managers και influencers. Οι πολίτες ιδιωτεύουν, αποσύρονται στον μικρόκοσμό τους και η κοινωνία βυθίζεται σε αυτό που ο μεγάλος Έλληνας στοχαστής Κορνήλιος Καστοριάδης ονόμασε «άνοδο της ασημαντότητας».
Για να κατανοήσουμε πώς φτάσαμε σε αυτό το σημείο, αλλά και πώς μπορούμε να δραπετεύσουμε από το σημερινό τέλμα, οφείλουμε να ξαναπιάσουμε το νήμα της ριζοσπαστικής κριτικής. Από τις μεγάλες ιδεολογικές συγκρούσεις του 19ου αιώνα και τα τυφλά σημεία του ορθόδοξου Μαρξισμού, μέχρι τις προφητικές προειδοποιήσεις του αναρχισμού, η αναζήτηση για την αληθινή ελευθερία ήταν πάντα μια μάχη ανάμεσα στον συγκεντρωτισμό και την αυτοοργάνωση. Σήμερα, η σκέψη του Καστοριάδης έρχεται να μας υπενθυμίσει ότι η διέξοδος δεν είναι απλώς οικονομική, αλλά κατεξοχήν πολιτική και πολιτισμική. Το αντίδοτο στον άκρατο καπιταλισμό δεν βρίσκεται σε περισσότερους κρατικούς ελέγχους ή καλύτερους αλγορίθμους, αλλά στην αναβίωση της Άμεσης Δημοκρατίας και στην οικοδόμηση μιας κοινωνίας που τολμά να θεσμίζει τον εαυτό της ελεύθερα.

Η Ευθύνη της Επιλογής Μας

Το νήμα που συνδέει τη ριζοσπαστική σκέψη από τον 19ο αιώνα μέχρι σήμερα μας οδηγεί σε μια αμείλικτη αλήθεια: η κρίση της εποχής μας δεν είναι απλώς οικονομική ή τεχνολογική, είναι πρωτίστως κρίση πολιτική και πολιτισμική. Ο άκρατος καπιταλισμός, η παντοδυναμία των πολυεθνικών και η αλγοριθμική διαχείριση της καθημερινότητάς μας δεν επικράτησαν επειδή αποτελούν νομοτελειακή ανάγκη της ιστορίας, αλλά επειδή βρήκαν χώρο μέσα στην παραίτηση, την ιδιωτεύση και την «άνοδο της ασημαντότητας» των σύγχρονων κοινωνιών.

Το δίλημμα που έθεσε ο Κορνήλιος Καστοριάδης, «Σοσιαλισμός ή Βαρβαρότητα», παραμένει πιο επίκαιρο από ποτέ. Η βαρβαρότητα σήμερα δεν φοράει απαραίτητα το πρόσωπο ενός ολοκληρωτικού κράτους· κρύβεται πίσω από την απόλυτη απάθεια, τον υπνωτισμό της αέναης κατανάλωσης και την ψευδαίσθηση ελευθερίας που προσφέρει μια οθόνη.

Αν θέλουμε να σπάσουμε αυτόν τον κύκλο, πρέπει να καταλάβουμε ότι κανένας «σιδερένιος νόμος» της ιστορίας και κανένας αυτόματος μηχανισμός δεν πρόκειται να μας σώσει. Η έξοδος από το τέλμα απαιτεί τη γέννηση ενός νέου κοινωνικού φαντασιακού που θα βάζει στο επίκεντρο τον αυτοπεριορισμό, την κοινότητα και την αληθινή ανθρώπινη δημιουργία. Η Άμεση Δημοκρατία δεν είναι μια ουτοπική θεωρία του παρελθόντος, αλλά μια καθημερινή, ζωντανή πράξη που ξεκινά από τα κάτω: από τους χώρους εργασίας μας, τις γειτονιές μας και, κυρίως, από μια Παιδεία που τολμά να διαπλάθει αυτόνομους και ελεύθερους ανθρώπους.

Το μέλλον της κοινωνίας μας δεν είναι προδιαγεγραμμένο. Γράφεται κάθε μέρα από εμάς τους ίδιους, με τις επιλογές, τη δράση ή τη σιωπή μας. Και η ευθύνη αυτής της επιλογής μάς ανήκει ολοκληρωτικά.

Το μονο που εχουμε να χασουμε ειναι τις αλυσιδες μας.

---

Σπανιες Γαιες και άφθονη γραφειοκρατία».

 

Σπάνιες γαίες, κρίσιμες πρώτες ύλες και το μεγάλο ερώτημα πίσω από χρόνια χρηματοδοτήσεων, στρατηγικών και νέων ευρωπαϊκών μηχανισμών.

Σπάνιες γαίες και κρίσιμες πρώτες ύλες:
Η Ευρώπη ήξερε. Χρηματοδότησε. Σχεδίασε.
Τότε γιατί ακόμη εξαρτάται;

«Η Ευρώπη δεν έχει πρώτες ύλες».Ακούμε συχνά αυτή τη φράση.Μόνο που δεν περιγράφει σωστά το πρόβλημα.Η ακριβέστερη διατύπωση είναι πολύ πιο ανησυχητική:
Η Ευρώπη δεν ελέγχει επαρκώς τις αλυσίδες αξίας των πρώτων υλών που χρειάζεται.
Και αυτό αλλάζει εντελώς την εικόνα. Γιατί στον 21ο αιώνα το κρίσιμο ερώτημα δεν είναι μόνο:
Ποιος έχει το ορυχείο;Είναι επίσης:Ποιος εξορύσσει;Ποιος διαχωρίζει και επεξεργάζεται;
Ποιος διυλίζει;Ποιος παράγει το εξειδικευμένο υλικό;  Ποιος κατασκευάζει τον μαγνήτη, την άνοδο, την κάθοδο ή το βιομηχανικό εξάρτημα;
Ποιος έχει την τεχνολογία;   Ποιος έχει την παραγωγική κλίμακα;  Και τελικά, ποιος ελέγχει την αγορά;

Εδώ βρίσκεται το πραγματικό ευρωπαϊκό πρόβλημα.
Η Ευρώπη ήξερε

Το εύκολο αφήγημα θα ήταν να πούμε ότι η Ευρώπη αιφνιδιάστηκε.

Δεν αιφνιδιάστηκε.

Εδώ και χρόνια γνωρίζει ότι η ενεργειακή μετάβαση, η ψηφιοποίηση, η αυτοκινητοβιομηχανία, η αεροδιαστημική βιομηχανία και η άμυνα χρειάζονται κρίσιμες πρώτες ύλες.

Λίθιο, κοβάλτιο και νικέλιο για μπαταρίες. Γάλλιο για φωτοβολταϊκές εφαρμογές. Βόριο για τεχνολογίες αιολικής ενέργειας. Τιτάνιο και βολφράμιο για αεροδιαστημικές και αμυντικές εφαρμογές. 

Η Ευρώπη επομένως δεν ανακάλυψε ξαφνικά το πρόβλημα όταν οι γεωπολιτικές εντάσεις άρχισαν να μεγαλώνουν.

Το γνώριζε. Κατέγραφε τον κίνδυνο. Χρηματοδοτούσε έρευνα.Δημιουργούσε στρατηγικές.
Υπέγραφε συνεργασίες.Θέσπιζε νομοθεσία.

Και τελικά υιοθέτησε τον Critical Raw Materials Act, ο οποίος θέτει για το 2030 συγκεκριμένα σημεία αναφοράς: τουλάχιστον 10% της ετήσιας κατανάλωσης στρατηγικών πρώτων υλών της ΕΕ να μπορεί να καλύπτεται από ευρωπαϊκή εξόρυξη, 40% από επεξεργασία και 25% από ανακύκλωση. Παράλληλα, όχι περισσότερο από το 65% των ετήσιων αναγκών για κάθε στρατηγική πρώτη ύλη, σε σχετικό στάδιο επεξεργασίας, θα πρέπει να προέρχεται από μία μόνο τρίτη χώρα. 

Άρα το ερώτημα δεν είναι:«Ήξεραν;» γιατι Ήξεραν.

Το πραγματικό ερώτημα είναι:
Γιατί η γνώση δεν μετατράπηκε εγκαίρως σε επαρκή παραγωγική, τεχνολογική και στρατηγική ικανότητα;
Το 2026 ήρθε ο λογαριασμός

Η Ειδική Έκθεση 04/2026 του Ευρωπαϊκού Ελεγκτικού Συνεδρίου είναι εξαιρετικά αποκαλυπτική.

Η Ευρωπαϊκή Ένωση εξακολουθεί να εξαρτάται σε μεγάλο βαθμό από τρίτες χώρες για πολλές πρώτες ύλες που είναι απαραίτητες για την ενεργειακή μετάβαση.

Η Κίνα παρέχει το 97% του μαγνησίου της ΕΕ και η Τουρκία το 99% του βορίου, σύμφωνα με τα στοιχεία που χρησιμοποιεί το Ελεγκτικό Συνέδριο.

Ακόμη πιο εντυπωσιακό: 10 από τις 26 κρίσιμες πρώτες ύλες για την ενεργειακή μετάβαση που εξετάζει το Συνέδριο εισάγονται εξ ολοκλήρου.

Και: καμία από τις σπάνιες γαίες που χρησιμοποιούνται στην ΕΕ δεν υφίσταται επεξεργασία εντός της Ένωσης.

Αυτό είναι το πραγματικό στρατηγικό κενό.Γιατί μπορείς να διαθέτεις κοιτάσματα.
Μπορείς να διαθέτεις επιστήμονες. Μπορείς ακόμη και να διαθέτεις πατέντες.

Αν όμως κάποιος άλλος διαθέτει την επεξεργασία, τη βιομηχανική κλίμακα, την τεχνογνωσία παραγωγής και τις ώριμες αλυσίδες εφοδιασμού, τότε η στρατηγική σου αυτονομία παραμένει περιορισμένη.
Από το εργαστήριο στο εργοστάσιο υπάρχει ένας ωκεανός

Και εδώ, κατά τη γνώμη μου, βρίσκεται η καρδιά του ευρωπαϊκού προβλήματος.
Η Ευρώπη είναι καλή στην παραγωγή γνώσης.
Το δυσκολότερο είναι να μετατρέψει αυτή τη γνώση σε βιομηχανική κλίμακα.

Ένα ερευνητικό πρόγραμμα μπορεί να δημιουργήσει ένα νέο υλικό, μια αποτελεσματικότερη τεχνολογία ανακύκλωσης ή μια μέθοδο υποκατάστασης μιας κρίσιμης πρώτης ύλης.

Μετά όμως αρχίζουν οι πραγματικά δύσκολες ερωτήσεις.
Ποιος κατασκευάζει την πιλοτική μονάδα; Ποιος χρηματοδοτεί το scale-up;
Ποιος αναλαμβάνει τον κίνδυνο όταν η τεχνολογία περνά από το εργαστήριο στη βιομηχανία;
Ποιος εγγυάται ότι θα υπάρχει αγοραστής; Πόσο χρόνο απαιτούν οι άδειες;
Ποιο θα είναι το ενεργειακό κόστος; Και κυρίως:

Μπορεί το ευρωπαϊκό προϊόν να ανταγωνιστεί οικονομικά μια ήδη ώριμη παγκόσμια αλυσίδα εφοδιασμού;

Το πρόβλημα δεν είναι θεωρητικό.

Το ίδιο το Ελεγκτικό Συνέδριο διαπιστώνει ότι οι χρηματοδοτικοί, νομικοί και διοικητικοί φραγμοί εμποδίζουν την ανάπτυξη εγχώριας παραγωγής, ότι η επεξεργασία επηρεάζεται από ελλείψεις τεχνολογίας και τη συρρίκνωση των σχετικών εγκαταστάσεων στην ΕΕ και ότι οι πολύπλοκες και χρονοβόρες αδειοδοτήσεις αποτελούν εμπόδιο στην εξόρυξη. 

Και εδώ βρίσκεται ίσως η σοβαρότερη διαπίστωση.

Το Ελεγκτικό Συνέδριο καταλήγει ότι η επίδραση της ευρωπαϊκής χρηματοδότησης στον πραγματικό εφοδιασμό κρίσιμων πρώτων υλών παραμένει ασαφής.

Αυτό δεν είναι απλώς θέμα γραφειοκρατίας. Είναι θέμα διακυβέρνησης και λογοδοσίας.
Γιατί όταν διαχειρίζεσαι δημόσιο χρήμα, η ερώτηση δεν μπορεί να είναι μόνο:

«Πόσα χρήματα διαθέσαμε;» Πρέπει κάποια στιγμή να γίνει: «Τι αλλάξαμε με αυτά τα χρήματα;»
Το ταξίδι του ευρωπαϊκού ευρώ

Ένα ευρώ που επενδύεται στις κρίσιμες πρώτες ύλες πρέπει, όσο είναι δυνατόν, να μπορούμε να το ακολουθήσουμε:

Έρευνα → πρωτότυπο → πιλοτική μονάδα → βιομηχανική παραγωγή → αγορά → μείωση στρατηγικής εξάρτησης.

Εκεί πρέπει να μετράμε την επιτυχία.

Όχι μόνο στον αριθμό των ερευνητικών προγραμμάτων. Όχι μόνο στα συνέδρια.
Όχι μόνο στα μνημόνια συνεργασίας. Όχι στον αριθμό των επιτροπών.
Αλλά:

στους τόνους που παράγονται, στη δυναμικότητα επεξεργασίας που δημιουργήθηκε,
στα εργοστάσια που λειτουργούν,στις τεχνολογίες που πέρασαν στην εμπορική παραγωγή,
στις πρώτες ύλες που ανακυκλώνονται, στις πηγές εισαγωγών που διαφοροποιήθηκαν,
και τελικά στη μείωση της εξάρτησης από έναν μόνο προμηθευτή.

Μάλιστα, το Ευρωπαϊκό Ελεγκτικό Συνέδριο καταλήγει ότι οι έως τώρα προσπάθειες διαφοροποίησης των εισαγωγών δεν έχουν παραγάγει ακόμη απτά αποτελέσματα, ενώ οι στρατηγικές εταιρικές σχέσεις βελτιώνουν τη συνεργασία αλλά συνεισφέρουν λίγο στην ασφαλή προμήθεια υλικών. 

Η Ευρωπαϊκή Ελεγκτική Υπηρεσία.

Και η έκθεσή της του 2026 λέει μεταξύ άλλων:

• 10 από τις 26 κρίσιμες πρώτες ύλες που εξετάζει για την ενεργειακή μετάβαση εισάγονται πλήρως.
• Καμία από τις σπάνιες γαίες που χρησιμοποιεί η ΕΕ δεν επεξεργάζεται σήμερα εντός ΕΕ.
• 10 από τις 26 δεν ανακυκλώνονται καθόλου.
• Πολλά στρατηγικά έργα δυσκολεύονται να εξασφαλίσουν επαρκή εφοδιασμό μέχρι το 2030.
• Υπάρχουν χρηματοδοτικά, νομικά και διοικητικά εμπόδια που καθυστερούν την εγχώρια παραγωγή.

Και υπάρχει μία λεπτομέρεια που δεν θέλω να χάσουμε:

Η ίδια η Επιτροπή, απαντώντας στις συστάσεις των ελεγκτών, αποδέχεται μεταξύ άλλων την ανάγκη να βελτιώσει την παρακολούθηση της χρηματοδότησης για τα έργα κρίσιμων πρώτων υλών και να αξιολογεί την επίδρασή τους στον εφοδιασμό της ΕΕ. 

Αυτή είναι πολύ σοβαρή διαπίστωση.
Γιατί η υπογραφή μιας συμφωνίας δεν είναι προμήθεια.
Η ανακοίνωση μιας επένδυσης δεν είναι εργοστάσιο.

Και ένα εργοστάσιο που σχεδιάζεται δεν είναι παραγωγική δυναμικότητα μέχρι να αρχίσει πραγματικά να παράγει.
Και μετα απο ολα αυτα 
Και η ευρωπαϊκή απάντηση; Περισσότεροι μηχανισμοί

Γιατί η ΕΕ ήδη διαθέτει:

• τον Critical Raw Materials Act,
• την European Raw Materials Alliance,
• το Raw Materials Information System,
• τη νέα Raw Materials Platform,
• στρατηγικά projects,
• το RESourceEU,
• και τώρα προωθεί Critical Raw Materials Centre / European Corporation.

Και τότε το ερώτημα γίνεται σχεδόν... λογιστικό:

Πόσοι μηχανισμοί χρειάζονται για να γίνει αυτό που έπρεπε να κάνει αποτελεσματικά ένας συντονισμένος μηχανισμός;

Τον Δεκέμβριο του 2025 παρουσιάστηκε το RESourceEU, με σχέδια για European Critical Raw Materials Centre, για αξιοποίηση της Raw Materials Platform ώστε να συγκεντρώνεται η ζήτηση και να υποστηρίζονται κοινές αγορές και συμφωνίες απορρόφησης, καθώς και για περισσότερο συντονισμένη ευρωπαϊκή προσέγγιση στη δημιουργία αποθεμάτων. 

Και το 2026 η Επιτροπή περιέλαβε στις νέες πρωτοβουλίες της μια European Corporation of Critical Raw Materials, με στόχο την προμήθεια και αποθεματοποίηση των υλικών που απαιτούνται για ηλεκτρικά αυτοκίνητα, chips, μπαταρίες, καθαρές τεχνολογίες και άμυνα. 

Ίσως όλα αυτά να είναι αναγκαία.

Αλλά πριν δημιουργηθεί ακόμη ένας μηχανισμός, δικαιούμαστε  ως πολιτες της ΕΕ να θέσουμε μια ενοχλητική ερώτηση:

Τι απέδωσαν οι προηγούμενοι; Τι πέτυχαν οι προηγούμενες ευρωπαϊκές πρωτοβουλίες;
Πόσα έργα μετατράπηκαν σε πραγματικές παραγωγικές μονάδες; Πόσες τεχνολογίες υποκατάστασης πέρασαν από το εργαστήριο στην αγορά;
Πόσες διεθνείς συνεργασίες δημιούργησαν πραγματικά νέες και μετρήσιμες ροές πρώτων υλών προς την Ευρώπη;
Και, τελικά:  Πόσο μειώθηκε η εξάρτηση;

Αν δεν μπορούμε να απαντήσουμε με μετρήσιμα αποτελέσματα σε αυτά τα ερωτήματα, τότε υπάρχει ο κίνδυνος κάθε νέα κρίση να γεννά έναν καινούργιο μηχανισμό, χωρίς να διορθώνεται το σύστημα που δεν παρήγαγε το επιθυμητό αποτέλεσμα.Η Ευρώπη δεν χρειάζεται λιγότερη στρατηγική. Χρειάζεται περισσότερη ικανότητα.

Δεν υποστηρίζω ότι η Ευρώπη δεν χρειάζεται θεσμούς.Χρειάζεται.
Ούτε ότι τα ευρωπαϊκά ερευνητικά προγράμματα απέτυχαν.

Δεν προκύπτει κάτι τέτοιο.
Ούτε βέβαια ότι κάθε ερευνητικό έργο πρέπει να καταλήγει σε εργοστάσιο. Αυτό θα ήταν παράλογο.
Η έρευνα εμπεριέχει αποτυχία. Μάλιστα, η αποτυχία είναι συχνά απαραίτητο στάδιο της επιστημονικής προόδου.

Υπάρχει όμως μια κόκκινη γραμμή.

Όταν ένας στρατηγικός κίνδυνος είναι γνωστός επί χρόνια, όταν επενδύονται δημόσιοι πόροι για την αντιμετώπισή του και όταν στο τέλος δεν μπορούμε να προσδιορίσουμε επαρκώς την επίδραση της χρηματοδότησης στην πραγματική προσφορά, τότε το ερώτημα της αποτελεσματικότητας είναι απολύτως θεμιτό.

Και σήμερα υπάρχει κάτι ακόμη πιο ανησυχητικό.

Το Ευρωπαϊκό Ελεγκτικό Συνέδριο προειδοποιεί ότι πολλά από τα στρατηγικά έργα θα δυσκολευτούν να εξασφαλίσουν προμήθειες για την ΕΕ έως το 2030

Άρα δεν συζητάμε μόνο για το παρελθόν.
Συζητάμε για το εάν τα σημερινά εργαλεία μπορούν να αλλάξουν το μέλλον.
Τι κάναμε τόσα χρόνια;
Ας το μεταφέρουμε για μια στιγμή στην καθημερινή ζωή.
Ένας άνθρωπος γνωρίζει ότι έρχεται ένας σοβαρός κίνδυνος.Τον συζητά επί χρόνια.
Καταστρώνει σχέδια. Διαθέτει χρήματα για να τον αντιμετωπίσει.
Δημιουργεί μηχανισμούς προστασίας.
Και όταν τελικά ο κίνδυνος φτάνει στην πόρτα του, ανακαλύπτει ότι εξακολουθεί να είναι βαθιά ευάλωτος.
Αν το έκανε μια οικογένεια, θα μιλούσαμε για κακό σχεδιασμό.
Αν το έκανε μια μεγάλη επιχείρηση, θα θέταμε ερωτήματα διοίκησης και λογοδοσίας.
Όταν συμβαίνει σε μια ολόκληρη ήπειρο, πώς ακριβώς πρέπει να το ονομάσουμε;

Δεν χρειάζεται να απαντήσουμε εμείς.
Ας απαντήσουν οι αριθμοί.
Η Ευρώπη δεν χρειάζεται ούτε κολακεία ούτε μηδενισμό.
Χρειάζεται κάτι πολύ δυσκολότερο: να μετρήσει τα αποτελέσματα των επιλογών της.
Σταματήστε λοιπόν να μετράτε μόνο πόσες πρωτοβουλίες ξεκινήσατε.
Αρχίστε να μετράτε πόσα προβλήματα λύσατε.
Γιατί στο τέλος η παγκόσμια βιομηχανία δεν θα μετρήσει πόσες ευρωπαϊκές επιτροπές συνεδρίασαν.
Δεν θα μετρήσει πόσες στρατηγικές γράφτηκαν.
Δεν θα μετρήσει πόσα προγράμματα εγκαινιάστηκαν.
Θα μετρήσει κάτι πολύ απλούστερο:
Μπορεί η Ευρώπη να παράγει;

Η Ευρώπη μπορούσε να έχει εργοστάσιο αυτοκινήτων χωρίς να ελέγχει το λίθιο,
να έχει ανεμογεννήτριες χωρίς να ελέγχει τις σπάνιες γαίες,
να έχει ηλεκτρονική βιομηχανία χωρίς να ελέγχει γάλλιο και γερμάνιο.
Το μοντέλο όμως έκρυβε μια τεράστια αδυναμία:

Και το σημαντικότερο:
Δεν αρκεί να έχεις το μετάλλευμα.
Χρειάζεται ολόκληρη η αλυσίδα:
ορυχείο → εξόρυξη → επεξεργασία → διύλιση → εξειδικευμένο υλικό → εξάρτημα → τελικό προϊόν.

Και σε αυτό το επίπεδο η Ευρώπη έχει σοβαρό κενό.

Η Ευρωπαϊκή Ελεγκτική Υπηρεσία διαπιστώνει, για παράδειγμα, ότι σήμερα το 100% της επεξεργασίας σπάνιων γαιών γίνεται εκτός ΕΕ, κυρίως στην Κίνα.
Η Ευρώπη γνώριζε το πρόβλημα, δημιούργησε πολιτικές αντιμετώπισης, αλλά τα διαθέσιμα στοιχεία δείχνουν ότι η μετάβαση από τη γνώση στην πραγματική στρατηγική αυτάρκεια υπήρξε ανεπαρκής και αργή.

Και εμείς, ως Ευρωπαίοι φορολογούμενοι, έχουμε κάθε δικαίωμα να θέσουμε ακριβώς την ίδια ερώτηση.

Ξέραμε.Χρηματοδοτήσαμε.Ερευνήσαμε.Σχεδιάσαμε.Νομοθετήσαμε.
Ιδρύσαμε.
Τώρα θέλουμε να δούμε τι παράγαμε. Και αυτή τη φορά, όχι στο χαρτί.
Στο εργοστάσιο.

Πριν ζητήσεις καινούργιο οργανισμό, δείξε μας τι έμαθες από τους προηγούμενους.

Ποια προβλήματα του παλιού συστήματος λύνει;

Ποια αρμοδιότητα συγκεντρώνει;Ποιος θα είναι υπεύθυνος;

Πώς θα μετράται η επιτυχία;Ποιος θα ελέγχει τα χρήματα;

Και το κυριότερο:

Ποιος είναι ο αριθμητικός στόχος που θα μας επιτρέψει το 2030 να πούμε «αυτό πέτυχε» ή «αυτό απέτυχε»;

Αν δεν υπάρχει απάντηση σε αυτά, τότε πράγματι θα έχουμε κάθε λόγο να αναρωτηθούμε αν λύνουμε το πρόβλημα ή απλώς προσθέτουμε έναν ακόμη κρίκο στη διοικητική αλυσίδα.

«Όταν τα Funds αντικαθιστούν τους Φεουδάρχες

 

Πώς φτάσαμε στην εποχή των μαζικών εξώσεων;

Η εικόνα μιας 87χρονης γυναίκας στην Ισπανία, να οδηγείται στην έξωση από την αστυνομία επειδή το διαμέρισμά της πέρασε στα χέρια ενός επενδυτικού fund, δεν είναι ένα μεμονωμένο ατύχημα. Είναι το σύμπτωμα μιας βαθιάς, δομικής ασθένειας του παγκόσμιου οικονομικού συστήματος.

Όταν μια γυναίκα που έζησε μια ολόκληρη ζωή σε ένα σπίτι πετιέται στο δρόμο, η κοινωνία σοκάρεται. Όμως, αν μείνουμε μόνο στο συναίσθημα, χάνουμε την ουσία. Το πραγματικό ερώτημα που πρέπει να θέσουμε είναι: Πώς φτάσαμε στο σημείο τα σπίτια να μην θεωρούνται χώροι καταφυγίου και ανθρώπινης αξιοπρέπειας, αλλά «περιουσιακά στοιχεία» (assets) σε χαρτοφυλάκια πολυεθνικών;

Η απάντηση δεν βρίσκεται στην «απληστια» των αγορών, αλλά σε έναν συγκεκριμένο, αόρατο μηχανισμό που τυπώνει χρήμα, διογκώνει τα funds και μετατρέπει τους πολίτες σε σύγχρονους κολλήγους.
Γιατί αυτό θυμίζει Φεουδαρχία;
Στον κλασικό «άγριο» καπιταλισμό του 19ου αιώνα, ένας έξυπνος ή εργατικός άνθρωπος μπορούσε από το μηδέν να φτιάξει μια περιουσία επειδή το χρήμα είχε σταθερή αξία.
Στο σημερινό σύστημα:
Το παιχνίδι είναι στημένο υπέρ του κεφαλαίου: Η εργασία φορολογείται βαριά, ενώ το χρήμα χάνει την αξία του από τον πληθωρισμό.

Οι κανόνες προστατεύουν τους μεγάλους: Οι μεγάλες επιχειρήσεις έχουν την πολυτέλεια να δανείζονται σχεδόν δωρεάν και να επηρεάζουν τους νόμους, ενώ ο μικρός επαγγελματίας πνίγεται στα έξοδα, τους φόρους και τα γραφειοκρατικά εμπόδια.

Γι' αυτό πολλοί υποστηρίζουν ότι δεν ζούμε σε μια πραγματικά «ελεύθερη αγορά», αλλά σε ένα σύστημα όπου οι κανόνες ορίζονται από αυτούς που ελέγχουν την κάνουλα του χρήματος.


Αιτία 1η: Το «Φαινόμενο Cantillon» — Πώς το φθηνό χρήμα εκτοξεύει τα Funds

Για να καταλάβουμε πώς ένα απρόσωπο fund αποκτά τη δύναμη να αγοράζει ολόκληρες γειτονιές, πρέπει να πάμε πίσω στον 18ο αιώνα και στον γάλλο-ιρλανδό οικονομολόγο Richard Cantillon.

Ο Cantillon παρατήρησε κάτι απλό αλλά καταλυτικό: Όταν μια κεντρική εξουσία τυπώνει νέο χρήμα, αυτό δεν μοιράζεται ισότιμα και ταυτόχρονα σε όλους τους πολίτες.

Οι Πρώτοι στη «Βρύση» του Χρήματος: Όταν οι κεντρικές τράπεζες τυπώνουν τρισεκατομμύρια ευρώ και δολαρίων (ειδικά μετά την κρίση του 2008) και κρατούν τα επιτόκια μηδενικά, ποιοι παίρνουν πρώτοι αυτό το χρήμα; Οι μεγάλες τράπεζες, τα επενδυτικά funds και οι πολυεθνικές. Το παίρνουν με ελάχιστο ή μηδενικό επιτόκιο, πριν ο πληθωρισμός ανεβάσει τις τιμές στην αγορά.

Η Αγορά των Assets: Έχοντας πρόσβαση σε αυτό το ωκεανό «φθηνού» κεφαλαίου, τα funds δεν αφήνουν τα χρήματα στην τράπεζα. Ψάχνουν να τα επενδύσουν. Αγοράζουν μαζικά ακίνητα, γη, μετοχές και υποθηκευμένα δάνεια σε τιμές ευκαιρίας.

«Άγριος» / Συστημικός Καπιταλισμός που ζούμε σήμερα
Ο κανόνας: «Ιδιωτικοποίηση των κερδών, κοινωνικοποίηση των ζημιών».

Πώς δουλεύει: Όταν οι μεγάλες τράπεζες και τα funds βγάζουν δισεκατομμύρια, τα κέρδη πάνε στους μετόχους τους (Καπιταλισμός).

Όταν όμως κάνουν τραγικά λάθη και κινδυνεύουν να καταρρεύσουν, επεμβαίνει το Κράτος και οι Κεντρικές Τράπεζες, τυπώνουν χρήμα και τις «σώζουν» (Bailout) χρησιμοποιώντας τους φόρους ή τον πληθωρισμό των πολιτών (Σοσιαλισμός για τους πλούσιους).
Οι Τελευταίοι στη Σειρά (Ο απλός πολίτης): Ο μισθωτός και ο συνταξιούχος παίρνουν το «νέο χρήμα» τελευταίοι (αν το πάρουν ποτέ, μέσω κάποιου μικρού επιδόματος ή αυξημένου μισθού). Όμως, όταν το χρήμα φτάνει στα χέρια τους, οι τιμές των σπιτιών και των ενοικίων έχουν ήδη εκτοξευθεί στα ύψη. Η αγοραστική τους δύναμη έχει διαλυθεί.

Το αποτέλεσμα; Το σύστημα επιδοτεί το μεγάλο κεφάλαιο να αγοράζει τη στέγη του φτωχού, χρησιμοποιώντας χρήμα που ουσιαστικά υποτιμά την εργασία του ίδιου του φτωχού!

Αιτία 2η: Ο Νεοφεουδαρχισμός και η «Κοινωνία των Ενοικιαστών»

Η συνέπεια της αλόγιστης διοχέτευσης χρήματος στα funds δεν είναι απλώς μια οικονομική στρέβλωση. Είναι μια βαθιά κοινωνική μετάλλαξη. Οδηγούμαστε με μαθηματική ακρίβεια σε αυτό που πολλοί αναλυτές αποκαλούν Νεοφεουδαρχισμό.

Στον παραδοσιακό φεουδαρχισμό του Μεσαίωνα: Ο φεουδάρχης κατείχε τη γη.
Ο χωρικός (κολλήγος) εργαζόταν στη γη, έδινε ένα μεγάλο μέρος της σοδειάς στον άρχοντα για να του επιτραπεί να ζει εκεί, και δεν είχε καμία ελπίδα να αποκτήσει ποτέ δική του γη.

Στον σύγχρονο Νεοφεουδαρχισμό:
Τη θέση των φεουδαρχών έχουν πάρει τα αόρατα επενδυτικά funds (όπως η BlackRock, η Blackstone και διάφορα private equity firms).

Τη θέση της γης έχει πάρει η βασική υποδομή της ζωής: τα σπίτια, τα δίκτυα ενέργειας, οι υπηρεσίες.

Τη θέση των κολλήγων έχουν πάρει οι πολίτες της μεσαίας και εργατικής τάξης.
Από την Ιδιοκτησία στη «Συνδρομή» (Subscription Society)

Για δεκαετίες, η απόκτηση πρώτης κατοικίας ήταν ο βασικός πυλώνας κοινωνικής κινητικότητας και ασφάλειας για τη μεσαία τάξη. Ένα ιδιόκτητο σπίτι σήμαινε ότι στα γηρατειά σου δεν θα είχες το άγχος της στέγης.

Σήμερα, η στρατηγική των funds είναι η μετατροπή της κοινωνίας σε μια «Κοινωνία Ενοικιαστών» (Renter Society).

Απλησίαστες Τιμές: Τα funds αγοράζουν μαζικά ακίνητα, τεχνητά εκτοξεύοντας τις τιμές πώλησης σε επίπεδα που ένας κανονικός μισθός δεν μπορεί να καλύψει.

Μόνιμη Εξάρτηση: Ο νέος εργαζόμενος αναγκάζεται να νοικιάζει διαρκώς. Το 40% με 50% του εισοδήματός του φεύγει κάθε μήνα σε ενοίκιο.

Αδυναμία Αποταμίευσης: Εφόσον το μισό εισόδημα πηγαίνει στο ενοίκιο και το άλλο μισό καταρώγεται από τον πληθωρισμό, ο πολίτης αδυνατεί να μαζέψει κεφάλαιο. Δεν μπορεί να επενδύσει, δεν μπορεί να αγοράσει, δεν μπορεί να αποκτήσει περιουσία.

Όταν δεν κατέχεις τίποτα και νοικιάζεις τα πάντα —το σπίτι, το αυτοκίνητο (leasing), ακόμα και τα εργαλεία της δουλειάς σου— είσαι απολύτως εξαρτημένος από το σύστημα. Αν χάσεις τη δουλειά σου για δύο μήνες, πετιέσαι στο δρόμο, ακριβώς όπως η 87χρονη στην Ισπανία.
Αιτία 3η: «Ιδιωτικοποίηση των Κερδών, Κοινωνικοποίηση των Ζημιών»

Το πιο εξοργιστικό στοιχείο αυτού του νέου μοντέλου είναι ότι δεν πρόκειται για ελεύθερη αγορά.

Σε έναν πραγματικό καπιταλισμό, αν ένα fund ή μια τράπεζα πάρει λανθασμένα ρίσκα, χάνει τα λεφτά της και πτωχεύει. Στο σημερινό σύστημα, όμως, ισχύουν δύο διαφορετικοί κανόνες:

Για τους Μεγάλους (Too Big to Fail): Όταν οι αγορές καταρρέουν, οι Κεντρικές Τράπεζες προστρέχουν να τις «σώσουν» τυπώνοντας νέο χρήμα. Τα κέρδη παραμένουν ιδιωτικά στις τσέπες των μετόχων, αλλά οι ζημιές μεταφέρονται στην κοινωνία μέσω του πληθωρισμού.

Για τον Πολίτη: Αν ο πολίτης αδυνατήσει να πληρώσει το δάνειο ή το αυξημένο ενοίκιο, δεν υπάρχει κανένας μηχανισμός διάσωσης. Υπάρχει μόνο η αστυνομία και η έξωση.

Υπάρχουν λύσεις; Οι απαραίτητες πολιτικές τομές

Απέναντι σε αυτή τη λαίλαπα, η πολιτεία δεν μπορεί να παραμένει απλός θεατής ή διευκολυντής των αγορών. Αν θέλουμε να προστατεύσουμε την κοινωνική συνοχή, απαιτούνται άμεσες, απτές θεσμικές παρεμβάσεις:

Πλαφόν στα ενοίκια και έλεγχος τιμών (Rent Control): Επιβολή ανώτατων ορίων στις αυξήσεις των ενοικίων με βάση τον πραγματικό τιμάριθμο, όπως εφαρμόζεται ήδη σε πόλεις όπως η Βαρκελώνη και το Βερολίνο.

Περιορισμός της δράσης των Funds στην κατοικία: Απαγόρευση ή αυστηρή φορολόγηση της μαζικής εξαγοράς οικιστικών ακινήτων από κερδοσκοπικά funds, ώστε τα σπίτια να επιστρέψουν στους ιδιώτες και τις οικογένειες.

Ενίσχυση της Κοινωνικής και Δημόσιας Στέγης: Δημιουργία ενός μεγάλου αποθέματος δημόσιων κατοικιών με προσιτό ενοίκιο για νέους εργαζόμενους και ευάλωτες ομάδες, στα πρότυπα του επιτυχημένου μοντέλου της Βιέννης.
Προστασία της Πρώτης Κατοικίας: Θεσμοθέτηση αυστηρού πλαισίου προστασίας για την κύρια κατοικία, με υποχρεωτικές και βιώσιμες ρυθμίσεις οφειλών πριν φτάσουμε στην ακραία λύση του πλειστηριασμού.

Η απάντηση απέναντι στην παρακμή — Οι μικρές, καθημερινές επαναστάσεις

Όταν κοιτάζει κανείς αυτή την εικόνα —από τους ψυχρούς αριθμούς των funds μέχρι την έξωση μιας ηλικιωμένης γυναίκας— είναι εύκολο να νιώσει οργή, απελπισία ή παραίτηση. Φαίνεται σαν να ζούμε σε μια εποχή γενικευμένης παρακμής, όπου η ανθρώπινη ζωή, η στέγη και η αξιοπρέπεια μετριούνται αποκλειστικά ως διαγράμματα απόδοσης σε μια οθόνη.

Όμως, η ιστορία μάς διδάσκει ότι ακόμα και στις πιο σκοτεινές και απάνθρωπες εποχές, ο άνθρωπος δεν είναι εντελώς ανήμπορος. Η μεγαλύτερη πλάνη του συστήματος είναι να μας πείσει ότι δεν μπορούμε να κάνουμε τίποτα.

Η πρώτη πράξη αντίστασης είναι η συνειδητοποίηση. Το να αρνείσαι να καταπιείς αμάσητη την πληροφορία. Το να ψάχνεις, να ρωτάς, να αμφισβητείς και να κατανοείς πώς λειτουργεί ο μηχανισμός που προσπαθεί να σε ελέγξει. Όταν καταλαβαίνεις το παιχνίδι, παύεις να είσαι το ανυποψίαστο θύμα του.

Η δεύτερη πράξη αντίστασης είναι τα εσωτερικά μας όρια. Απέναντι σε έναν πολιτισμό που θεοποιεί το «έχειν», την κατανάλωση και το χρήμα χωρίς αντίκρισμα, η απάντηση είναι η επιστροφή στο «είναι». Στην εσωτερική μας δικαιοσύνη —αυτή τη συνείδηση που ξέρει πότε πράττουμε το σωστό— και στην ανθρώπινη επαφή.

Δεν χρειάζεται να περιμένουμε να αλλάξει ο κόσμος από τη μια μέρα στην άλλη για να ζήσουμε με αξιοπρέπεια. Η αλλαγή ξεκινά από τις δικές μας «μικρές, καθημερινές επαναστάσεις»:

Money, get away
You get a good job with more pay and you're OK
Money, it's a gas
Grab that cash with both hands and make a stash

New car, caviar, four-star daydream
Think I'll buy me a football team

Money, get back
I'm alright, Jack, keep your hands off of my stack
Money, it's a hit
Ah, don't give me that do-goody-good bullshit

I'm in the high-fidelity first-class traveling set
And I think I need a Learjet

Money, it's a crime
Share it fairly but don't take a slice of my pie
Money, so they say
Is the root of all evil today
But if you ask for a rise it's no surprise that they're giving none away