Πώς φτάσαμε στην εποχή των μαζικών εξώσεων;
Η εικόνα μιας 87χρονης γυναίκας στην Ισπανία, να οδηγείται στην έξωση από την αστυνομία επειδή το διαμέρισμά της πέρασε στα χέρια ενός επενδυτικού fund, δεν είναι ένα μεμονωμένο ατύχημα. Είναι το σύμπτωμα μιας βαθιάς, δομικής ασθένειας του παγκόσμιου οικονομικού συστήματος.
Όταν μια γυναίκα που έζησε μια ολόκληρη ζωή σε ένα σπίτι πετιέται στο δρόμο, η κοινωνία σοκάρεται. Όμως, αν μείνουμε μόνο στο συναίσθημα, χάνουμε την ουσία. Το πραγματικό ερώτημα που πρέπει να θέσουμε είναι: Πώς φτάσαμε στο σημείο τα σπίτια να μην θεωρούνται χώροι καταφυγίου και ανθρώπινης αξιοπρέπειας, αλλά «περιουσιακά στοιχεία» (assets) σε χαρτοφυλάκια πολυεθνικών;
Η απάντηση δεν βρίσκεται στην «απληστια» των αγορών, αλλά σε έναν συγκεκριμένο, αόρατο μηχανισμό που τυπώνει χρήμα, διογκώνει τα funds και μετατρέπει τους πολίτες σε σύγχρονους κολλήγους.
Γιατί αυτό θυμίζει Φεουδαρχία;
Στον κλασικό «άγριο» καπιταλισμό του 19ου αιώνα, ένας έξυπνος ή εργατικός άνθρωπος μπορούσε από το μηδέν να φτιάξει μια περιουσία επειδή το χρήμα είχε σταθερή αξία.
Στο σημερινό σύστημα:
Το παιχνίδι είναι στημένο υπέρ του κεφαλαίου: Η εργασία φορολογείται βαριά, ενώ το χρήμα χάνει την αξία του από τον πληθωρισμό.
Οι κανόνες προστατεύουν τους μεγάλους: Οι μεγάλες επιχειρήσεις έχουν την πολυτέλεια να δανείζονται σχεδόν δωρεάν και να επηρεάζουν τους νόμους, ενώ ο μικρός επαγγελματίας πνίγεται στα έξοδα, τους φόρους και τα γραφειοκρατικά εμπόδια.
Γι' αυτό πολλοί υποστηρίζουν ότι δεν ζούμε σε μια πραγματικά «ελεύθερη αγορά», αλλά σε ένα σύστημα όπου οι κανόνες ορίζονται από αυτούς που ελέγχουν την κάνουλα του χρήματος.
Αιτία 1η: Το «Φαινόμενο Cantillon» — Πώς το φθηνό χρήμα εκτοξεύει τα Funds
Για να καταλάβουμε πώς ένα απρόσωπο fund αποκτά τη δύναμη να αγοράζει ολόκληρες γειτονιές, πρέπει να πάμε πίσω στον 18ο αιώνα και στον γάλλο-ιρλανδό οικονομολόγο Richard Cantillon.
Ο Cantillon παρατήρησε κάτι απλό αλλά καταλυτικό: Όταν μια κεντρική εξουσία τυπώνει νέο χρήμα, αυτό δεν μοιράζεται ισότιμα και ταυτόχρονα σε όλους τους πολίτες.
Οι Πρώτοι στη «Βρύση» του Χρήματος: Όταν οι κεντρικές τράπεζες τυπώνουν τρισεκατομμύρια ευρώ και δολαρίων (ειδικά μετά την κρίση του 2008) και κρατούν τα επιτόκια μηδενικά, ποιοι παίρνουν πρώτοι αυτό το χρήμα; Οι μεγάλες τράπεζες, τα επενδυτικά funds και οι πολυεθνικές. Το παίρνουν με ελάχιστο ή μηδενικό επιτόκιο, πριν ο πληθωρισμός ανεβάσει τις τιμές στην αγορά.
Η Αγορά των Assets: Έχοντας πρόσβαση σε αυτό το ωκεανό «φθηνού» κεφαλαίου, τα funds δεν αφήνουν τα χρήματα στην τράπεζα. Ψάχνουν να τα επενδύσουν. Αγοράζουν μαζικά ακίνητα, γη, μετοχές και υποθηκευμένα δάνεια σε τιμές ευκαιρίας.
«Άγριος» / Συστημικός Καπιταλισμός που ζούμε σήμερα
Ο κανόνας: «Ιδιωτικοποίηση των κερδών, κοινωνικοποίηση των ζημιών».
Πώς δουλεύει: Όταν οι μεγάλες τράπεζες και τα funds βγάζουν δισεκατομμύρια, τα κέρδη πάνε στους μετόχους τους (Καπιταλισμός).
Όταν όμως κάνουν τραγικά λάθη και κινδυνεύουν να καταρρεύσουν, επεμβαίνει το Κράτος και οι Κεντρικές Τράπεζες, τυπώνουν χρήμα και τις «σώζουν» (Bailout) χρησιμοποιώντας τους φόρους ή τον πληθωρισμό των πολιτών (Σοσιαλισμός για τους πλούσιους).
Οι Τελευταίοι στη Σειρά (Ο απλός πολίτης): Ο μισθωτός και ο συνταξιούχος παίρνουν το «νέο χρήμα» τελευταίοι (αν το πάρουν ποτέ, μέσω κάποιου μικρού επιδόματος ή αυξημένου μισθού). Όμως, όταν το χρήμα φτάνει στα χέρια τους, οι τιμές των σπιτιών και των ενοικίων έχουν ήδη εκτοξευθεί στα ύψη. Η αγοραστική τους δύναμη έχει διαλυθεί.
Το αποτέλεσμα; Το σύστημα επιδοτεί το μεγάλο κεφάλαιο να αγοράζει τη στέγη του φτωχού, χρησιμοποιώντας χρήμα που ουσιαστικά υποτιμά την εργασία του ίδιου του φτωχού!
Αιτία 2η: Ο Νεοφεουδαρχισμός και η «Κοινωνία των Ενοικιαστών»
Η συνέπεια της αλόγιστης διοχέτευσης χρήματος στα funds δεν είναι απλώς μια οικονομική στρέβλωση. Είναι μια βαθιά κοινωνική μετάλλαξη. Οδηγούμαστε με μαθηματική ακρίβεια σε αυτό που πολλοί αναλυτές αποκαλούν Νεοφεουδαρχισμό.
Στον παραδοσιακό φεουδαρχισμό του Μεσαίωνα: Ο φεουδάρχης κατείχε τη γη.
Ο χωρικός (κολλήγος) εργαζόταν στη γη, έδινε ένα μεγάλο μέρος της σοδειάς στον άρχοντα για να του επιτραπεί να ζει εκεί, και δεν είχε καμία ελπίδα να αποκτήσει ποτέ δική του γη.
Στον σύγχρονο Νεοφεουδαρχισμό:
Τη θέση των φεουδαρχών έχουν πάρει τα αόρατα επενδυτικά funds (όπως η BlackRock, η Blackstone και διάφορα private equity firms).
Τη θέση της γης έχει πάρει η βασική υποδομή της ζωής: τα σπίτια, τα δίκτυα ενέργειας, οι υπηρεσίες.
Τη θέση των κολλήγων έχουν πάρει οι πολίτες της μεσαίας και εργατικής τάξης.
Από την Ιδιοκτησία στη «Συνδρομή» (Subscription Society)
Για δεκαετίες, η απόκτηση πρώτης κατοικίας ήταν ο βασικός πυλώνας κοινωνικής κινητικότητας και ασφάλειας για τη μεσαία τάξη. Ένα ιδιόκτητο σπίτι σήμαινε ότι στα γηρατειά σου δεν θα είχες το άγχος της στέγης.
Σήμερα, η στρατηγική των funds είναι η μετατροπή της κοινωνίας σε μια «Κοινωνία Ενοικιαστών» (Renter Society).
Απλησίαστες Τιμές: Τα funds αγοράζουν μαζικά ακίνητα, τεχνητά εκτοξεύοντας τις τιμές πώλησης σε επίπεδα που ένας κανονικός μισθός δεν μπορεί να καλύψει.
Μόνιμη Εξάρτηση: Ο νέος εργαζόμενος αναγκάζεται να νοικιάζει διαρκώς. Το 40% με 50% του εισοδήματός του φεύγει κάθε μήνα σε ενοίκιο.
Αδυναμία Αποταμίευσης: Εφόσον το μισό εισόδημα πηγαίνει στο ενοίκιο και το άλλο μισό καταρώγεται από τον πληθωρισμό, ο πολίτης αδυνατεί να μαζέψει κεφάλαιο. Δεν μπορεί να επενδύσει, δεν μπορεί να αγοράσει, δεν μπορεί να αποκτήσει περιουσία.
Όταν δεν κατέχεις τίποτα και νοικιάζεις τα πάντα —το σπίτι, το αυτοκίνητο (leasing), ακόμα και τα εργαλεία της δουλειάς σου— είσαι απολύτως εξαρτημένος από το σύστημα. Αν χάσεις τη δουλειά σου για δύο μήνες, πετιέσαι στο δρόμο, ακριβώς όπως η 87χρονη στην Ισπανία.
Αιτία 3η: «Ιδιωτικοποίηση των Κερδών, Κοινωνικοποίηση των Ζημιών»
Το πιο εξοργιστικό στοιχείο αυτού του νέου μοντέλου είναι ότι δεν πρόκειται για ελεύθερη αγορά.
Σε έναν πραγματικό καπιταλισμό, αν ένα fund ή μια τράπεζα πάρει λανθασμένα ρίσκα, χάνει τα λεφτά της και πτωχεύει. Στο σημερινό σύστημα, όμως, ισχύουν δύο διαφορετικοί κανόνες:
Για τους Μεγάλους (Too Big to Fail): Όταν οι αγορές καταρρέουν, οι Κεντρικές Τράπεζες προστρέχουν να τις «σώσουν» τυπώνοντας νέο χρήμα. Τα κέρδη παραμένουν ιδιωτικά στις τσέπες των μετόχων, αλλά οι ζημιές μεταφέρονται στην κοινωνία μέσω του πληθωρισμού.
Για τον Πολίτη: Αν ο πολίτης αδυνατήσει να πληρώσει το δάνειο ή το αυξημένο ενοίκιο, δεν υπάρχει κανένας μηχανισμός διάσωσης. Υπάρχει μόνο η αστυνομία και η έξωση.
Υπάρχουν λύσεις; Οι απαραίτητες πολιτικές τομές
Απέναντι σε αυτή τη λαίλαπα, η πολιτεία δεν μπορεί να παραμένει απλός θεατής ή διευκολυντής των αγορών. Αν θέλουμε να προστατεύσουμε την κοινωνική συνοχή, απαιτούνται άμεσες, απτές θεσμικές παρεμβάσεις:
Πλαφόν στα ενοίκια και έλεγχος τιμών (Rent Control): Επιβολή ανώτατων ορίων στις αυξήσεις των ενοικίων με βάση τον πραγματικό τιμάριθμο, όπως εφαρμόζεται ήδη σε πόλεις όπως η Βαρκελώνη και το Βερολίνο.
Περιορισμός της δράσης των Funds στην κατοικία: Απαγόρευση ή αυστηρή φορολόγηση της μαζικής εξαγοράς οικιστικών ακινήτων από κερδοσκοπικά funds, ώστε τα σπίτια να επιστρέψουν στους ιδιώτες και τις οικογένειες.
Ενίσχυση της Κοινωνικής και Δημόσιας Στέγης: Δημιουργία ενός μεγάλου αποθέματος δημόσιων κατοικιών με προσιτό ενοίκιο για νέους εργαζόμενους και ευάλωτες ομάδες, στα πρότυπα του επιτυχημένου μοντέλου της Βιέννης.
Προστασία της Πρώτης Κατοικίας: Θεσμοθέτηση αυστηρού πλαισίου προστασίας για την κύρια κατοικία, με υποχρεωτικές και βιώσιμες ρυθμίσεις οφειλών πριν φτάσουμε στην ακραία λύση του πλειστηριασμού.
Η απάντηση απέναντι στην παρακμή — Οι μικρές, καθημερινές επαναστάσεις
Όταν κοιτάζει κανείς αυτή την εικόνα —από τους ψυχρούς αριθμούς των funds μέχρι την έξωση μιας ηλικιωμένης γυναίκας— είναι εύκολο να νιώσει οργή, απελπισία ή παραίτηση. Φαίνεται σαν να ζούμε σε μια εποχή γενικευμένης παρακμής, όπου η ανθρώπινη ζωή, η στέγη και η αξιοπρέπεια μετριούνται αποκλειστικά ως διαγράμματα απόδοσης σε μια οθόνη.
Όμως, η ιστορία μάς διδάσκει ότι ακόμα και στις πιο σκοτεινές και απάνθρωπες εποχές, ο άνθρωπος δεν είναι εντελώς ανήμπορος. Η μεγαλύτερη πλάνη του συστήματος είναι να μας πείσει ότι δεν μπορούμε να κάνουμε τίποτα.
Η πρώτη πράξη αντίστασης είναι η συνειδητοποίηση. Το να αρνείσαι να καταπιείς αμάσητη την πληροφορία. Το να ψάχνεις, να ρωτάς, να αμφισβητείς και να κατανοείς πώς λειτουργεί ο μηχανισμός που προσπαθεί να σε ελέγξει. Όταν καταλαβαίνεις το παιχνίδι, παύεις να είσαι το ανυποψίαστο θύμα του.
Η δεύτερη πράξη αντίστασης είναι τα εσωτερικά μας όρια. Απέναντι σε έναν πολιτισμό που θεοποιεί το «έχειν», την κατανάλωση και το χρήμα χωρίς αντίκρισμα, η απάντηση είναι η επιστροφή στο «είναι». Στην εσωτερική μας δικαιοσύνη —αυτή τη συνείδηση που ξέρει πότε πράττουμε το σωστό— και στην ανθρώπινη επαφή.
Δεν χρειάζεται να περιμένουμε να αλλάξει ο κόσμος από τη μια μέρα στην άλλη για να ζήσουμε με αξιοπρέπεια. Η αλλαγή ξεκινά από τις δικές μας «μικρές, καθημερινές επαναστάσεις»:
You get a good job with more pay and you're OK
Money, it's a gas
Grab that cash with both hands and make a stash
New car, caviar, four-star daydream
Think I'll buy me a football team
Money, get back
I'm alright, Jack, keep your hands off of my stack
Money, it's a hit
Ah, don't give me that do-goody-good bullshit
I'm in the high-fidelity first-class traveling set
And I think I need a Learjet
Money, it's a crime
Share it fairly but don't take a slice of my pie
Money, so they say
Is the root of all evil today
But if you ask for a rise it's no surprise that they're giving none away
