"Γιατί όποιον κι αν ψηφίσουμε, αλλάζουν όλα για να μείνουν ίδια;
Η δημοκρατία δεν καταργείται με πραξικοπήματα· καταργείται αθόρυβα, όταν οι πολίτες παύουν να έχουν ρόλο. Το σύγχρονο κομματικό καρτέλ έχει κατορθώσει να μετατρέψει την πολιτική σε κλειστό σύστημα ισχύος, όπου η συμμετοχή περιορίζεται σε τυπικές διαδικασίες και η ουσία της δημοκρατίας υποχωρεί πίσω από μηχανισμούς ελέγχου, εξάρτησης και κομματικής πειθαρχίας. Σήμερα, η κρίση δεν είναι θεσμική — είναι υπαρξιακή. Και η διέξοδος δεν μπορεί να προέλθει από τα ίδια κέντρα που την προκάλεσαν, αλλά από την επαναφορά των πολιτών στο προσκήνιο ως ενεργών φορέων της δημοκρατίας.
Όταν η πολιτική αποκόπτεται από την κοινωνία και γίνεται ένα κλειστό κλαμπ, το κενό εξουσίας και διαφάνειας το καταλαμβάνουν τα μεγάλα συμφέροντα και το μαύρο χρήμα.
Η «Φιλελεύθερη Ολιγαρχία»: Ο Καστοριάδης υποστήριζε ανοιχτά ότι αυτό που ονομάζουμε σήμερα «κοινοβουλευτική δημοκρατία» δεν είναι δημοκρατία, αλλά μια αντιπροσωπευτική ολιγαρχία. Έλεγε χαρακτηριστικά ότι ο πολίτης είναι «κυρίαρχος» μόνο για λίγα δευτερόλεπτα πίσω από την παραβάν την ημέρα των εκλογών, και για τα υπόλοιπα 4 χρόνια είναι απολύτως ανίσχυρος.
Η Ιδιώτευση (Apatheia) και η Παραίτηση: Εκείνος είχε προβλέψει την άνοδο του κυνισμού Υποστήριξε ότι όταν το σύστημα αποκόπτεται από την κοινωνία, οι άνθρωποι αποσύρονται στον μικρόκοσμό τους («ιδιώτευση»). Αυτή η παραίτηση των πολιτών είναι που δίνει το ελεύθερο στην πολιτική ελίτ και στα οικονομικά συμφέροντα να δρουν ανεξέλεγκτα.
Η Αυτονομία vs Ετερονομία: Για τον Καστοριάδη, η πραγματική δημοκρατία απαιτεί «Αυτονομία» — δηλαδή μια κοινωνία που θεσπίζει η ίδια τους νόμους της και ελέγχει διαρκώς την εξουσία, αντί να αφήνεται παθητικά στην «ετερονομία» (στην εξουσία των επαγγελματιών της πολιτικής, των τραπεζών και των καρτέλ).
«Κομματικό Καρτέλ: Η αθόρυβη κατάργηση της Δημοκρατίας»
Η Θεωρία του Κομματικού Καρτέλ (Cartel Party Theory) διατυπώθηκε το 1995 από τους πολιτικούς επιστήμονες Richard Katz (Αμερικανός) και Peter Mair (Ιρλανδός) μέσα από το εμβληματικό τους άρθρο με τίτλο:
"Changing Models of Party Organization and Party Democracy: The Emergence of the Cartel Party"
Θεωρείται μία από τις πιο σημαντικές και επιδραστικές θεωρίες στη σύγχρονη πολιτική επιστήμη, καθώς εξήγησε γιατί οι πολίτες στις δυτικές δημοκρατίες άρχισαν να νιώθουν αποκομμένοι από τα κόμματα.
Η Εξέλιξη των Κομμάτων (Πώς φτάσαμε στο Καρτέλ)
Για να εξηγήσουν το "Καρτέλ", οι Katz και Mair περιέγραψαν την ιστορική εξέλιξη των πολιτικών κομμάτων σε 4 στάδια:
Κόμματα Στελεχών / Προκρίτων (19ος αιώνας): Μικρές ομάδες πλουσίων και επιφανών πολιτών στο κοινοβούλιο.
Μαζικά Κόμματα (Mass Parties, τέλη 19ου - μέσα 20ού αι.): Κόμματα με εκατοντάδες χιλιάδες εγγεγραμμένα μέλη, με ιδεολογικές ρίζες (π.χ. εργατικά ή χριστιανοδημοκρατικά κόμματα). Συντηρούνταν από τις συνδρομές των μελών τους.
Κόμματα «Συλλέκτες» (Catch-all Parties, 1960-1980): Τα κόμματα άρχισαν να αμβλύνουν τις ιδεολογίες τους για να προσελκύσουν ψηφοφόρους από όλες τις κοινωνικές τάξεις.
Κόμματα Καρτέλ (Cartel Parties, από το 1970/1980 έως σήμερα): Η σημερινή εποχή.
Τα 4 Βασικά Χαρακτηριστικά του Κομματικού Καρτέλ
Όπως ένα οικονομικό καρτέλ (π.χ. εταιρείες πετρελαίου) συνεννοείται για να κρατήσει τις τιμές ψηλά και να πετάξει έξω τους νέους ανταγωνιστές, έτσι και τα Κόμματα Καρτέλ:
Γίνονται «ένα» με το Κράτος: Τα κόμματα παύουν να είναι εκπρόσωποι της κοινωνίας απέναντι στο κράτος. Αντίθετα, γίνονται όργανα του κράτους. Ζουν από τους κρατικούς πόρους (κρατικές επιχορηγήσεις, διορισμούς σε δημόσιους οργανισμούς, δωρεάν τηλεοπτικό χρόνο).
Περιθωριοποιούν τα μέλη τους: Τα απλά μέλη του κόμματος δεν έχουν πλέον ουσιαστική δύναμη. Την εξουσία την κατέχει μια κλειστή ομάδα «επαγγελματιών της πολιτικής» (σύμβουλοι, επικοινωνιολόγοι, τεχνοκράτες).
Σύγκλιση Πολιτικών (Δεν υπάρχουν ουσιαστικές διαφορές): Όποιο κόμμα κι αν βγει (Δεξιά ή Αριστερά), ακολουθεί σε μεγάλο βαθμό την ίδια οικονομική και δημοσιονομική πολιτική. Η πολιτική αντιπαράθεση γίνεται κυρίως για το ποιος είναι πιο ικανός διαχειριστής, όχι για το ποιο δρόμο θα ακολουθήσει η χώρα.
Περιορισμός του Ανταγωνισμού: Τα κόμματα εξουσίας συνεργάζονται αθόρυβα για να φτιάξουν εκλογικούς νόμους, κανόνες χρηματοδότησης και πρόσβασης στα ΜΜΕ
Οι Συνέπειες για τη Δημοκρατία
Η θεωρία αυτή εξηγεί δύο μεγάλα φαινόμενα των τελευταίων δεκαετιών:
Την αποχή και τον κυνισμό των πολιτών: Οι πολίτες καταλαβαίνουν ότι, όποιον κι αν ψηφίσουν, τα πράγματα αλλάζουν ελάχιστα. Νιώθουν ότι η ψήφος τους δεν έχει αντίκρισμα.
Την άνοδο του λαικισμού και των «Αντι-συστημικών» κομμάτων: Επειδή το "Καρτέλ" αφήνει ένα τεράστιο κενό εκπροσώπησης, δημιουργείται χώρος για νέα κόμματα που υπόσχονται να «σπάσουν το σύστημα» και την «ομέρτα»
Η Ελλάδα αποτελεί ένα από τα πιο χαρακτηριστικά παραδείγματα εφαρμογής της θεωρίας των Katz & Mair στη Δυτική Ευρώπη.
Η μετάβαση από τα «μαζικά» κόμματα της Μεταπολίτευσης στα «κόμματα-καρτέλ» έγινε σταδιακά, αλλά αποτυπώθηκε με εξαιρετική ένταση, ειδικά πριν και κατά τη διάρκεια της οικονομικής κρίσης.
1. Πλήρης εξάρτηση από το Κράτος και τις Τράπεζες
Το βασικότερο γνώρισμα του κομματικού καρτέλ —η μετατροπή του κόμματος σε «παράσιτο» ή οργανικό τμήμα του κράτους— εκδηλώθηκε στην Ελλάδα με δύο τρόπους:
Θεσμοθετημένη Κρατική Χρηματοδότηση: Σταδιακά, η συντήρηση των κομματικών μηχανισμών αποσυνδέθηκε πλήρως από τις συνδρομές των μελών. Τα κόμματα εξασφάλισαν γιγαντιαίες κρατικές επιχορηγήσεις, τις οποίες μάλιστα ψήφιζαν τα ίδια.
Δανεισμός με Ενέχυρο το Μέλλον: Τα κόμματα εξουσίας (ΝΔ και ΠΑΣΟΚ) χρησιμοποίησαν την προσδοκία της μελλοντικής τους εξουσίας για να λάβουν τραπεζικά δάνεια εκατοντάδων εκατομμυρίων. Όταν το σύστημα κατέρρευσε, αποκαλύφθηκε ότι το πολιτικό προσωπικό συντηρούσε έναν υπερδιογκωμένο μηχανισμό με ξένα, δανεικά κεφάλαια.
2. Το «Πελατειακό Κράτος» ως Μηχανισμός Καρτέλ
Σε αντίθεση με τη Βόρεια Ευρώπη, όπου τα κόμματα-καρτέλ στηρίχθηκαν κυρίως σε τεχνοκράτες και επικοινωνιολόγους, στην Ελλάδα το καρτέλ λειτούργησε μέσω του κομματικοποιημένου κράτους:
Νομή της Εξουσίας: Η εναλλαγή στην εξουσία δεν αφορούσε μόνο τη διακυβέρνηση, αλλά την κατάληψη ολόκληρου του κρατικού μηχανισμού (διοικητές νοσοκομείων, οργανισμών, εκπαιδευτικά ιδρύματα, σώματα ασφαλείας).
Εξαγορά Ψήφων με Κρατικούς Πόρους: Το καρτέλ εξασφάλιζε την επιβίωσή του μοιράζοντας διορισμούς, συμβάσεις και ευνοϊκές ρυθμίσεις.
3. Προγραμματική Σύγκλιση & Τεχνοκρατική Διοίκηση
Από τα τέλη της δεκαετίας του '90 (εποχή εκσυγχρονισμού και εισόδου στην Ευρωζώνη), οι ιδεολογικές διαφορές μεταξύ των κομμάτων εξουσίας άρχισαν να θολώνουν:
«Δεν υπάρχει εναλλακτική» (TINA): Η οικονομική πολιτική καθοριζόταν πλέον από τους κανόνες της Ευρωπαϊκής Ένωσης και τους δείκτες της Ευρωζώνης. Η πολιτική διαμάχη μετατοπίστηκε από το «τι κοινωνία θέλουμε» στο «ποιος είναι ο πιο ικανός διαχειριστής».
Η Συγκυβέρνηση του 2012 (ΝΔ - ΠΑΣΟΚ): Αποτελεί την απόλυτη επιβεβαίωση της θεωρίας. Δύο κόμματα που για 30 χρόνια εμφανίζονταν ως ορκισμένοι εχθροί, σχημάτισαν κυβέρνηση συνεργασίας. Για τη θεωρία του καρτέλ, αυτό δεν ήταν εκπληκτικό: όταν απειλήθηκε η επιβίωση του συστήματος από την κρίση, τα μέλη του καρτέλ συνασπίστηκαν για να διατηρήσουν την πρόσβαση στο κράτος.
4. Αποκοπή από τη Βάση και Θεσμικός Αυτοπροστατευτισμός
Συγκεντρωτισμός: Τα κόμματα μετατράπηκαν σε αρχηγικά/τεχνοκρατικά γραφεία. Οι τοπικές οργανώσεις και τα μέλη έχασαν κάθε ουσιαστικό ρόλο στη διαμόρφωση πολιτικής.
Θεσμικά «Φράγματα»: Ψηφίστηκαν εκλογικοί νόμοι με υψηλά μπόνους εδρών για το πρώτο κόμμα και όρια εισόδου (3%), ώστε να δυσκολεύει η είσοδος νέων ανταγωνιστών στη Βουλή, ενώ διατηρήθηκε το καθεστώς της βουλευτικής ασυλίας και του νόμου περί ευθύνης υπουργών.
Το Αποτέλεσμα: Η Βίαιη Αμφισβήτηση του 2015
Από τη στιγμή που τα κόμματα ανακάλυψαν ότι μπορούν να επιβιώνουν χρησιμοποιώντας τους πόρους του κράτους, δεν έχουν κανένα κίνητρο να επιστρέψουν στους πολίτες.
Η Ελλάδα προσφέρει επίσης ένα μάθημα για το τι συμβαίνει όταν το Καρτέλ αποτύχει.
Όταν ξέσπασε η κρίση και το κράτος δεν είχε πλέον πόρους για να μοιράσει, το ελληνικό κομματικό καρτέλ έχασε την νομιμοποίησή του. Αυτό οδήγησε στη ραγδαία κατάρρευση του δικομματισμού (σεισμός του 2012), τη διάλυση του ΠΑΣΟΚ, και την άνοδο του ΣΥΡΙΖΑ —ενός αρχικά «αντι-συστημικού» κόμματος που υποσχέθηκε να σπάσει την ομέρτα. Στην ουσια εκανε ακριβως τα ιδια με αυτά που ελεγε οτι θα καταργουσε.
Πολλοί αναλυτές επισημαίνουν ότι στη συνέχεια, ακόμα και τα νέα κόμματα που ανήλθαν στην εξουσία, υποχρεώθηκαν να προσαρμοστούν στους ίδιους κανόνες της κρατικοδίαιτης λειτουργίας, επιβεβαιώνοντας την τεράστια ανθεκτικότητα του μοντέλου του Καρτέλ.
«Η ελληνική εμπειρία του 2015 προσφέρει ένα από τα πιο χαρακτηριστικά παραδείγματα του πώς το Κομματικό Καρτέλ καταπίνει τους αμφισβητίες του. Ο ΣΥΡΙΖΑ ανήλθε στην εξουσία προβάλλοντας ως αντισυστημική δύναμη που θα έσπαγε την ομέρτα και τις δεσμεύσεις των μνημονίων. Η θεαματική μεταστροφή του μετά το δημοψήφισμα και η πλήρης στοίχισή μας με τις υποδείξεις των δανειστών απέδειξαν ότι όποιος εισέρχεται στο κράτος-καρτέλ υποτάσσεται στους κανόνες του.
Αντί για ρήξη, γίναμε μάρτυρες της ταχύτατης ενσωμάτωσης μιας νέας πολιτικής ελίτ στους ίδιους μηχανισμούς νομής της εξουσίας, χωρίς ίχνος αυτοκριτικής ή απολογίας απέναντι στην κοινωνία.
Το γεγονός ότι το ίδιο πολιτικό προσωπικό επανέρχεται ατάραχο διεκδικώντας ξανά την εξουσία επιβεβαιώνει τη διάγνωση του Καστοριάδη: όσο η δημοκρατία δεν διαθέτει θεσμούς διαρκούς ελέγχου και ανακλητότητας των εκπροσώπων, οι επαγγελματίες της πολιτικής θα θεωρούν την εμπιστοσύνη του λαού ως λευκή επιταγή.»
Η Αυταπάτη της «Αντισυστημικότητας»
Όταν ένα νέο κόμμα υπόσχεται να «σπάσει το σύστημα» και να καταργήσει τους κανόνες της λιτότητας ή της διαπλοκής, προσελκύει την οργή και τις ελπίδες των πολιτών που νιώθουν προδομένοι από το υφιστάμενο καρτέλ. Ωστόσο, η θεωρία εξηγεί ότι το ίδιο το θεσμικό και οικονομικό πλαίσιο (π.χ. Ευρωζώνη, δανειακές υποχρεώσεις, τραπεζικό σύστημα) είναι σχεδιασμένο έτσι ώστε να μην αφήνει περιθώρια διαφοροποίησης.
Η στροφή του 2015 (από το «Όχι» του δημοψηφίσματος στην υπογραφή νέου μνημονίου) αποτύπωσε με τον πιο βίαιο τρόπο ότι η εναλλαγή προσώπων στην εξουσία δεν σημαίνει αλλαγή πολιτικής, όταν το δομικό πλαίσιο παραμένει άκαμπτο.
Μόλις ένα «αντισυστημικό» κόμμα αναλάβει τη διακυβέρνηση:
Εξαρτάται άμεσα από τον κρατικό μηχανισμό: Χρησιμοποιεί τους ίδιους μηχανισμούς διορισμών, νομής της εξουσίας και διαχείρισης των κρατικών πόρων.
Υιοθετεί τη λογική TINA (There Is No Alternative): Εφαρμόζει τις ίδιες δημοσιονομικές πολιτικές, δικαιολογώντας τη μεταστροφή του ως «αναγκαίο συμβιβασμό» ή «ρεαλισμό».
Αποκόπτεται από τη βάση του: Η λήψη των αποφάσεων συγκεντρώνεται σε μια κλειστή ομάδα γύρω από τον αρχηγό και τεχνοκράτες συμβούλους, ακριβώς όπως περιγράφουν οι Katz & Mair.
3. Η Απουσία Λογοδοσίας και η Ανακύκλωση του Προσωπικού
Το γεγονός ότι πολιτικοί ηγέτες και στελέχη επιστρέφουν στο προσκήνιο ζητώντας εκ νέου την ψήφο των πολιτών —παρά τις διαψεύσεις των υποσχέσεων του παρελθόντος— αποδεικνύει το πυρήνα του προβλήματος: στην αντιπροσωπευτική ολιγαρχία δεν υπάρχει ουσιαστικός μηχανισμός τιμωρίας ή απολογισμού.
Όπως έλεγε ο Καστοριάδης, όσο ο πολίτης περιορίζεται στο να είναι παθητικός θεατής κάθε τέσσερα χρόνια, το πολιτικό προσωπικό αισθάνεται ότι μπορεί να ανακυκλώνεται ανεμποδιστα, βασιζόμενο στη συλλογική λήθη και την έλλειψη εναλλακτικών επιλογών.Εξήγησε ότι όταν τα κόμματα αποκόπτονται από την κοινωνία και χρειάζονται τεράστια ποσά για επικοινωνιολόγους, διαφημίσεις και μηχανισμούς, γίνονται ευάλωτα ή προσβάσιμα σε όποιον διαθέτει σκοτεινό χρήμα.
Πώς το οργανωμένο έγκλημα, οι οφσόρ και τα σκιώδη χρηματοπιστωτικά ιδρύματα βρίσκουν πρόσφορο έδαφος όταν οι ρυθμιστικές αρχές και η πολιτική εξουσία επιδεικνύουν «χαλαρότητα».
«Συστημική διαπλοκή μεταξύ πολιτικής ελίτ, χρηματοπιστωτικού τομέα και οργανωμένου εγκλήματος»
«Θεσμική ανοχή και ελλιπείς ελεγκτικοί μηχανισμοί απέναντι στη νομιμοποίηση εσόδων από παράνομες δραστηριότητες (Anti-Money Laundering)»
«Διακομματική σύγκλιση συμφερόντων και θεσμικός αυτοπροστατευτισμός του πολιτικού προσωπικού»
«Διοχέτευση αδήλωτης ρευστότητας στο επίσημο τραπεζικό σύστημα για την ενίσχυση της κεφαλαιακής επάρκειας»
Η ανάγκη για πραγματική διαφάνεια, ανεξάρτητες ελεγκτικές αρχές και ενεργή συμμετοχή των πολιτών, ώστε να σπάσει ο φαύλος κύκλος.
«Τελικά, το πρόβλημα δεν είναι μόνο οικονομικό ή πολιτικό· είναι βαθιά πολιτισμικό. Όταν η πολιτική μετατρέπεται σε καρτέλ, η οικονομία σε ανεξέλεγκτο καταναλωτισμό και η φύση σε απλό πόρο προς εκμετάλλευση, παύουμε να παράγουμε πολιτισμό.
Ζούμε στον “πολιτισμό των σκουπιδιών” του Μπωντριγιάρ, όπου η κακογουστιά της διαπλοκής επικρατεί επειδή χάσαμε το μέτρο. Η επιστροφή στην πραγματική δημοκρατία (Καστοριάδης) είναι ταυτόχρονα και μια ανάγκη επιστροφής στην οικολογική ισορροπία και την αισθητική.»
Από το Κομματικό Καρτέλ στην Άμεση Δημοκρατία
Πώς προτείνει η Πολιτική Επιστήμη να «σπάσει» αυτό το σύστημα;
Παρόλο που οι ίδιοι οι συγγραφείς εστίασαν στη διάγνωση, η ευρύτερη βιβλιογραφία και οι μεταγενέστεροι αναλυτές προτείνουν συγκεκριμένες θεσμικές τομές για να χτυπηθεί τόσο το Κομματικό Καρτέλ όσο και η διαπλοκή με το μαύρο χρήμα:
Αυστηρός Διαχωρισμός Τραπεζών & Πολιτικής (Anti-Money Laundering):
Πλήρης διαφάνεια στο «τελικό δικαιούχο» (Ultimate Beneficial Ownership): Να μην μπορεί κανένα offshore fund ή εταιρεία-φάντασμα να αγοράζει ομόλογα, ακίνητα ή να χρηματοδοτεί κόμματα χωρίς να φαίνεται το όνομα του πραγματικού ιδιοκτήτη.
Αυστηρές ποινικές ευθύνες σε τραπεζικά στελέχη: Όχι απλώς πρόστιμα στις τράπεζες (που τα πληρώνουν οι μέτοχοι), αλλά φυλάκιση των διοικήσεων που διευκολύνουν το ξέπλυμα.
Θεσμικό «Σπάσιμο» του Κομματικού Καρτέλ:
Ανεξάρτητοι Ελεγκτικοί Μηχανισμοί: Ο έλεγχος των οικονομικών των κομμάτων και των πόθεν έσχες των πολιτικών να μην γίνεται από επιτροπές της Βουλής (δηλαδή από τους ίδιους τους βουλευτές), αλλά από αμιγώς ανεξάρτητα σώματα δικαστών και διεθνών ορκωτών λογιστών.
Αλλαγή στη Χρηματοδότηση των Κομμάτων: Σύνδεση της κρατικής χρηματοδότησης αποκλειστικά με την ενεργή βάση μελών (π.χ. το κράτος να διπλασιάζει μόνο τις μικρές, διαφανείς δωρεές που κάνει ο απλός πολίτης, απαγορεύοντας τα τραπεζικά δάνεια με ενέχυρο μελλοντικές επιχορηγήσεις).
Συμμετοχική Δημοκρατία & Δημοψηφίσματα: Ενίσχυση των εργαλείων άμεσης δημοκρατίας για κρίσιμα νομοσχέδια, ώστε να αφαιρείται το μονοπώλιο των αποφάσεων από την κλειστή κομματική ελίτ.
«Όταν μιλάμε για άμεση δημοκρατία, δεν εννοούμε μια ουτοπία, αλλά συγκεκριμένα εργαλεία: δημοψηφίσματα λαϊκής πρωτοβουλίας (όπως στην Ελβετία), κληρωτά σώματα πολιτών χωρίς κομματικές εξαρτήσεις (όπως στην Ιρλανδία) και ψηφιακή διαβούλευση. Η άμεση δημοκρατία δεν καταργεί απαραίτητα τους θεσμούς, αλλά αφαιρεί από το κομματικό καρτέλ το μονοπώλιο της απόφασης και επιστρέφει το δικαίωμα της βέτο στον μόνο πραγματικό ιδιοκτήτη της χώρας: τον πολίτη.»
