Από την αντιπαροχή στον υπερτουρισμό: Η Ελλάδα εξακολουθεί να χτίζει χωρίς να σχεδιάζει
Η πρόσφατη κατάρρευση τμήματος πολυκατοικίας στο κέντρο της Αθήνας επανέφερε στο προσκήνιο ένα διαχρονικό ερώτημα: πόσο ασφαλές και βιώσιμο είναι το δομημένο περιβάλλον της χώρας μας; Τα ακριβή αίτια του περιστατικού διερευνώνται από τις αρμόδιες αρχές. Ωστόσο, το γεγονός αποτελεί αφορμή να εξετάσουμε μια πραγματικότητα που διαμορφώνει τις ελληνικές πόλεις εδώ και δεκαετίες.
Η Αθήνα αναπτύχθηκε ραγδαία μετά τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο, με την αντιπαροχή να αποτελεί το βασικό εργαλείο για την κάλυψη των στεγαστικών αναγκών. Μέσα σε λίγες δεκαετίες, η πρωτεύουσα γέμισε πολυκατοικίες, συχνά χωρίς έναν ολοκληρωμένο πολεοδομικό σχεδιασμό που να προβλέπει ελεύθερους χώρους, επαρκείς υποδομές και μακροπρόθεσμη βιωσιμότητα. Το μοντέλο αυτό έδωσε λύσεις στην εποχή του, αλλά άφησε πίσω του ένα γερασμένο κτιριακό απόθεμα που σήμερα απαιτεί συνεχή συντήρηση και ουσιαστικό έλεγχο.
Πολλά από τα κτίρια της Αθήνας έχουν πλέον ηλικία άνω των πενήντα ετών. Η φθορά του χρόνου, η έλλειψη συντήρησης και οι κατά καιρούς αυθαίρετες παρεμβάσεις δεν σημαίνουν ότι κάθε παλιά πολυκατοικία είναι επικίνδυνη. Αναδεικνύουν όμως την ανάγκη για συστηματικούς τεχνικούς ελέγχους και μια σοβαρή πολιτική πρόληψης.
Το πιο ανησυχητικό, όμως, είναι ότι η νοοτροπία που διαμόρφωσε την Αθήνα δεν ανήκει στο παρελθόν. Σήμερα εκφράζεται με διαφορετικό τρόπο, μέσα από την πίεση που ασκεί η τουριστική ανάπτυξη σε πολλές περιοχές της χώρας. Η επιδίωξη της μέγιστης οικονομικής αξιοποίησης κάθε ακινήτου οδηγεί συχνά σε αποφάσεις που προηγούνται του σχεδιασμού και ακολουθούν μόνο τη ζήτηση της αγοράς.
Στην Αθήνα, αλλά και σε πολλούς δημοφιλείς προορισμούς της Ελλάδας, γειτονιές αλλάζουν χαρακτήρα, χρήσεις γης μεταβάλλονται και οι υποδομές δοκιμάζονται από την αυξανόμενη επισκεψιμότητα. Ο τουρισμός αποτελεί αναμφίβολα έναν από τους σημαντικότερους πυλώνες της ελληνικής οικονομίας. Η ανάπτυξή του, όμως, χρειάζεται κανόνες, χωροταξικό σχεδιασμό και σεβασμό στις ανάγκες των τοπικών κοινωνιών, ώστε να παραμένει βιώσιμη.
Ίσως, τελικά, το πρόβλημα να μην είναι ούτε η αντιπαροχή ούτε ο τουρισμός. Είναι η διαχρονική τάση να αντιμετωπίζουμε τον χώρο ως ευκαιρία άμεσου κέρδους και όχι ως δημόσιο αγαθό που χρειάζεται σχεδιασμό, συντήρηση και ευθύνη.
Η άναρχη ανάπτυξη δεν επηρέασε μόνο την εικόνα της πόλης, αλλά και την ποιότητα της καθημερινής ζωής. Σε πολλές γειτονιές της Αθήνας, το τσιμέντο επικράτησε απέναντι στο πράσινο. Τα στενά ή ανύπαρκτα πεζοδρόμια, η έλλειψη μικρών πάρκων, πλατειών και δημόσιων χώρων συνάντησης δεν αποτελούν απλώς αισθητικό πρόβλημα· επηρεάζουν την ασφάλεια, την προσβασιμότητα, το μικροκλίμα και τελικά την ποιότητα ζωής των κατοίκων.
Μια σύγχρονη πόλη δεν κρίνεται μόνο από το πόσα κτίρια μπορεί να χωρέσει, αλλά και από τον χώρο που αφήνει στους ανθρώπους της. Το δικαίωμα να περπατά κανείς με ασφάλεια, να βρίσκει λίγη σκιά σε μια γειτονιά ή να έχει πρόσβαση σε έναν μικρό χώρο πρασίνου δεν είναι πολυτέλεια· είναι στοιχείο μιας βιώσιμης και ανθρώπινης πόλης.
«Δεν έπεσε μόνο μια πολυκατοικία· κατέρρευσε μια ακόμη αυταπάτη.»
Η κατάρρευση ενός κτιρίου δεν πρέπει να οδηγεί σε πρόχειρα συμπεράσματα για τα αίτιά της. Μπορεί, όμως, να λειτουργήσει ως υπενθύμιση ότι η ποιότητα των πόλεών μας δεν εξαρτάται μόνο από το τι χτίζουμε, αλλά και από το πώς συντηρούμε όσα ήδη υπάρχουν και από το αν σχεδιάζουμε με ορίζοντα το μέλλον και όχι την επόμενη επένδυση. Γιατί οι πόλεις δεν είναι απλώς ακίνητα προς εκμετάλλευση· είναι οι τόποι όπου ζούμε, εργαζόμαστε και διαμορφώνουμε την καθημερινότητά μας.
«Η κατάρρευση μιας πολυκατοικίας ίσως αποδειχθεί κάτι περισσότερο από ένα μεμονωμένο περιστατικό. Αν μας υπενθυμίσει την ανάγκη να σχεδιάζουμε τις πόλεις μας με ευθύνη και προοπτική, τότε θα έχει γκρεμίσει μια διαχρονική αυταπάτη: ότι η ανάπτυξη μπορεί να υποκαταστήσει τον σχεδιασμό.»
"Ο δρόμος έχει την δική του ιστορία"
